Suaxili tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Suaxili tili (kisuaxili, Kiswahili) — bantu tillariga mansub til, dastlab suaxili xalqi tilidir. U Şarqiy va Markaziy Afrikada xalqaro muloqot tili sifatida keng qöllanadi.
Tasnifi
1,3Suaxili bantu tillariga kiradi. Özbekça manbada u bantu tillarining şarqiy guruhiga mansub deyiladi. Rus tilidagi manbaga köra, J. Grinberg tasnifida bantu tillari niger-kongo oilasining benue-kongo guruhiga kiradi, M. Gatri tasnifida esa suaxili G42 guruhiga joylaştiriladi. Ingliz tilidagi manbada u bantu tillarining sabaki tarmoğiga kiritilgan va Gatri tasnifida G zonasida turişi aytilgan. Suaxili 20 ga yaqin lahjadan iborat (kiunguja, kimvita, kingare, kitumbatu, kivumba va boşqalar). Hozirgi standart suaxili Zanzibardagi kiunguja lahjasiga asoslanadi.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
1,3Suaxili Tanzaniya, Keniya va Ugandada rasmiy til hisoblanadi. Rus tilidagi manbaga köra, u Ruandada ham rasmiy tillardan biri. Tanzaniyada 1967-yilda, Keniyada 1974-yilda rasmiy deb e'lon qilingan (ingliz tilidagi manbada Keniyada 1964-yildan milliy, 2010-yildan rasmiy til deyiladi). Uganda 2005-yilda (rus manbasi) yoki 2022-yilda (ingliz manbasi) rasmiy maqom bergani aytiladi. Kongo Demokratik Respublikasining şarqiy va janubiy hududlarida ham keng tarqalgan.
Sözlaşuvçilar soni manbalarda har xil baholanadi: 35–55 mln (özbekça manba), ona tili sifatida taxminan 5,3 mln va ikkinçi til sifatida 90 mln dan ortiq (rus manbasi, 2023-yil), 40–200 mln (ingliz manbasi).
Yozuvi
1,3Suaxili 10-asrdan arab yozuvidan foydalangan. Hozirgi lotin yozuvi özbekça manbada 20-asr boşidan, rus manbasida 19-asr örtalarida yevropalik missionerlar kiritgani aytilgan. Hozirgi alifboda 24 harf bor: Q va X işlatilmaydi, C faqat ch birikmasida keladi. Ma'lum eng qadimgi yozma hujjatlar sifatida rus manbasi 1728-yilni, ingliz manbasi 1711-yilda Kilvada arab yozuvida yozilgan xatlarni keltiradi.
Tarixi
1,3Suaxili Şarqiy Afrika qirğoği xalqlarining savdo aloqalari jarayonida, taxminan 7–8-asrlarda şakllana boşlagan. Luğat tarkibining taxminan 40 foizi arabça özlaşmalardir. Ingliz manbasiga köra, portugal, ingliz va nemis tillaridan ham köp söz kirgan. Mustamlaka davrida nemislar uni maktablarda qöllagan; 1928-yil iyunda Mombasadagi konferensiyada Zanzibar lahjasi standart deb tanlangan va yagona imlo qabul qilingan. Mustaqillikdan keyin Tanzaniyada u milliy birlik ramzi bölgan.
Xususiyatlari
1,3Suaxili — sintetik agglyutinativ til. Fonologiyasida tonlar yöq, boşqa köp bantu tillaridan farqi şu. Adabiy tilda 5 unli fonema bor, diftonglar uçramaydi. Ot tizimi murakkab: dastlabki 22 moslaşuv sinfidan hozir 16–18 tasi ajratiladi. Fel köp şakllanadi va nisbat (majhul, özaro, sababiy) hosil qiladi. Gap tartibi odatda ega–kesim–töldiruvçi (SVO); aniqlovçi aniqlanmişdan keyin keladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Suaxili tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/92 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASuaxili tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/92
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/92
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2012-yil
15,4 mln kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.