Montevideo

Montevideo — Urugvay poytaxti, mamlakatning eng yirik şahri va Montevideo departamentining ma'muriy markazi. U La-Plata qöltiği sohilida joylaşgan.

Montevideo asos solingan yil va holatlar haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. Özbekça Vikipediyaga köra, şaharga 1726-yilda ispanlar asos solgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şaharning taşkil topganini tasdiqlovçi rasmiy hujjat yöq, ammo Bruno Mauritsio de Sabalaning «Diario»sida 1726-yil 24-dekabr asos solingan sana sifatida keltiriladi. Şu manbaga köra, 1723-yil noyabrda bu joyda portugal garnizoni qurilgan, 1724-yil yanvar–fevralda ispanlar uni quvib çiqargan. Buenos-Ayresdan töliq mustaqillikka şahar 1730-yil 1-yanvarda erişgan.

Rus Vikipediyasiga köra, Montevideo qal'asi portugallarning Kolonia-del-Sakramento qal'asiga qarşi, qoçoqmalçilikka qarşi kuraş uçun barpo etilgan. 1807-yilda şaharni qisqa muddat Buyuk Britaniya bosib oldi; keyin ispan kreollari uni qaytarib oldi. Özbekça Vikipediyada 1777-yilda Portugaliya bosib olgani ham aytilgan. 1816-yilda portugal-braziliya qöşinlari şaharni egalladi va u 1828-yilgaça Braziliya tarkibida böldi. 1828-yil avgustda Montevideo mustaqil Urugvay poytaxtiga aylandi. 1843–1851 yillarda şahar sakkiz yillik qamalga uçradi (rus manbasida 9 yil deyiladi).

Şahar La-Plata qöltiğining şimoliy sohilida joylaşgan. Rus Vikipediyasiga köra, uning maydoni 540 km², inglizça manbada esa 201 km² deb körsatilgan. Eng baland nuqtasi — ğarbdagi 136 metrlik Serro-de-Montevideo tepaligi, uning çöqqisida mayoq bor. Iqlimi subtropik, sernam: yanvarda örtaça harorat 23°, iyulda taxminan 10°, yillik yoğin taxminan 1000 mm.

Özbekça Vikipediyada aholi soni 1997-yilda 1,4 mln kişi deyilgan. Rus manbasiga köra 2011-yilda 1,3 mln, inglizça manbaga köra 2023-yilgi röyxatda 1 287 452 kişi (mamlakat aholisining taxminan 36,8%). Şahar aglomeratsiyasida aholi taxminan 2 mln. Aholining asosiy qismi ispan va italyan muhojirlarining avlodlaridir. Davlat tili — ispan tili; aholining taxminan yarmi rim-katolik çerkoviga mansub.

Montevideo — mamlakatning muhim sanoat, savdo va moliya markazi. Özbekça Vikipediyaga köra, mamlakat sanoat mahsulotining 80% şu yerdagi yirik korxonalarda işlab çiqariladi: oziq-ovqat, neftni qayta işlaş, sement, metallurgiya, kimyo, farmatsevtika, töqimaçilik va boşqa tarmoqlar. Şahar — yirik temir yöl va şosse tuguni, dengiz porti va xalqaro aeroportga ega. Göşt mahsulotlari, jun, teri va ösimlik yoği eksport qilinadi. Inglizça manbaga köra, şahar Mercosur va ALADI ma'muriy qarorgohi hisoblanadi.

Eski şahar port yonida joylaşgan; bu yerda 1790–1804 yillarda qurilgan, barokko va klassitsizm xususiyatlarini uyğunlaştirgan sobor va mustamlaka davri uylari bor. Maşhur binolar orasida «Solis» teatri (1841–1874) va parlament binosi (1908–1920) tilga olinadi. Şaharda Respublika universiteti (1849), Milliy tarix muzeyi, Nafis san'at muzeylari, botanika boği, planetariy va ikki hayvonot boği bor. Inglizça manbaga köra, 1930-yilgi birinçi FIFA jahon çempionatining barça öyinlari Montevideoda ötgan.