Tokio

Tokio (yaponça: 東京, Tōkyō — „Şarqiy poytaxt“) — Yaponiyaning poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning ma'muriy, moliyaviy, sanoat va madaniy markazi, şuningdek, Yaponiyaning 47 prefekturasidan biridir.

Manbalarda şaharning dastlabki tarixi haqida turliça ma'lumot berilgan. Rusça va inglizça manbalarga köra, Edo hududida 12-asr oxirida Edo uruği istehkom qurgan. 1457-yilda Ota Dokan Edo qal'asini qurdi. 1590-yilda Tokugava Iyeyasu Kanto hududini oldi; 1603-yilda u syogun böldi va mamlakat Edodan turib boşqarila boşladi, imperator qarorgohi esa Kiotoda qoldi. 18-asrga kelib Edo dunyodagi eng yirik şaharlardan biriga aylandi, aholisi bir milliondan oşdi.

Meydzi restavratsiyasidan keyin poytaxt Kiotodan Edoga köçirildi va şahar Tokio deb nomlandi. Bu sana turliça körsatilgan: özbekça va rusça manbalarda 1869-yil (rusça Vikipediyaning tarix qismida 1868-yil), inglizça Vikipediyada 1868-yil 3-sentabr. 19-asrning ikkinçi yarmida sanoat rivojlandi; 1872-yilda Tokio—Yokogama temir yöli qurildi. 1889-yil 1-mayda Tokio şahri rasman taşkil etildi.

1923-yil 1-sentabrdagi Buyuk Kanto zilzilasi va yonğin şaharning katta qismini vayron qildi. Halok bölganlar soni manbalarda turliça: taxminan 105 000 (inglizça), taxminan 90 000 (rusça tarix qismi), taxminan 142 000 (rusça geografiya qismi). 1943-yilda Tokio şahri Tokio prefekturasi bilan birlaştirilib, Tokio metropoliyasi tuzildi. Ikkinçi jahon uruşida şahar AQSh aviatsiyasi tomonidan bombardimon qilindi; 1945-yil 9–10-mart keçasidagi reyd rusça Vikipediyada tarixdagi eng vayronkor yadrosiz bombardimon sifatida ta'riflangan. Uruşdan keyin şahar tez tiklandi, 1964-yilda Tokioda yozgi Olimpiada öyinlari ötkazildi.

Tokio Xonsyu orolining janubi-şarqiy qismida, Kanto tekisligida, Tokio qöltiği boşida joylaşgan. Prefektura tarkibiga materik qismidan taşqari Idzu va Ogasavara orollari ham kiradi. Hudud seysmik faol; zilzilalar 1703, 1782, 1812, 1855, 1923 va 2011-yillarda bölgan. Iqlimi subtropik, yozi issiq va nam, qişi yumşoq. Tayfunlar tez-tez bölib turadi. Yillik yoğin özbekça Vikipediyada 1343 mm, rusça Vikipediyada taxminan 1530 mm deb berilgan.

Özbekça Vikipediyada aholi 13,23 mln kişi (2013-yil 1-aprel). Rusça Vikipediyada prefektura aholisi 14 064 696 kişi (2020-yil 1-oktyabr), inglizça Vikipediyada şahar aholisi 2023-yilda 14 mlndan oşgan. Katta Tokio hududi inglizça Vikipediyaga köra 2025-yilda 33 mln aholiga ega va dunyoda aholi soni böyiça uçinçi örinda turadi; rusça Vikipediya uni dunyodagi eng yirik aglomerasiya deb atagan.

Tokio — Yaponiyaning iqtisodiy markazi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2022-moliyaviy yilda yalpi içki mahsuloti 120,2 trln iyena bölib, mamlakat iqtisodiy işlab çiqarişining 21,2 foizini taşkil etgan. Şaharda tovar va fond birjalari, yirik banklar va suğurta idoralari joylaşgan. Yetakçi sanoat tarmoği — maşinasozlik va metallsozlik; kimyo, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Tokio — yirik transport tuguni: dengiz porti, xalqaro aeroport va metropoliten mavjud. Inglizça Vikipediyaga köra, Sinjuku bekati dunyodagi eng gavjum temir yöl bekatidir.

Tokioda Yaponiya Fanlar akademiyasi, San'at akademiyasi, teatrlar, 30 dan ortiq muzey, kutubxonalar va konsert zallari bor. Şahar markazida boğ bilan öralgan imperator saroyi (sobiq Edo qal'asi) joylaşgan. Ueno boğida Tokio milliy muzeyi va boşqa muzeylar mavjud. Soka universiteti hududida 2004-yil 26-martda Alişer Navoiy haykali örnatilgan.