Haitian Creole

Haiti kreol tili (öz nomi: kreyòl ayisyen) — fransuz tiliga asoslangan kreol tili. U Haitining ikki rasmiy tilidan biri bölib, mamlakat aholisining aksariyati uçun ona tilidir.

Haiti kreol tili fransuz tili asosida şakllangan kreol tillariga kiradi. U Kiçik Antil orollarida tarqalgan Antil kreol tili va fransuz asosidagi boşqa kreol tillari bilan qarindoş. Ingliz tilidagi manbaga köra, u standart fransuz tili bilan özaro tuşunarli emas. Luiziana kreol tili bilan özaro tuşuniş mumkin, ammo qiyin: bu tillar bir neça asr davomida bir-biridan ajralgan holda rivojlangan.

Ingliz tilidagi manbaga köra, tilda butun dunyoda 13 milliondan ortiq kişi gapiradi. Rus tilidagi manbada 2014-yil ma'lumoti keltirilgan: Haitida taxminan 12 million, boşqa mamlakatlarda taxminan 2 million kişi. Bu eng köp sözlaşiladigan kreol tili hisoblanadi, biroq ba'zi hisob-kitoblarga köra Nigeriya pidjinida gapiruvçilar köproq.

Til Haitidan çiqqanlar jamoalarida ham işlatiladi: Bagama orollari, Kvebek va Kanada, Florida va AQSh (şu jumladan Luiziana), Dominikan Respublikasi, Kuba, Fransuz Gvianasi, Martinika va Fransiyada.

Ingliz tilidagi manbada uçta asosiy lahja körsatilgan: şimoliy (asosan Kap-Aysyenda), markaziy (Port-o-Prensda) va janubiy (Le-Keda). Rus tilidagi manbada esa ikki lahja — Fablas va Plateau — tilga olinadi.

Imloda yozuv talaffuzga mos keladi; istisno faqat atoqli otlar va xorijiy sözlardir. Rus tilidagi manbaga köra, c, q, u va x harflari işlatilmaydi: c va q örniga k yoziladi, u harfi faqat ou, oun, ui birikmalarida uçraydi, x tovuşi k va s, k va z yoki g va z bilan beriladi. Oçiq unlini burun unlisidan farqlaş uçun gravis işlatiladi (masalan, en va èn, on va òn).

1940-yillarning boşida prezident Élie Lescot davrida tilni standartlaştirişga urinişlar böldi: amerikalik tilşunos Frank Laubaç va irlandiyalik metodist missioner H. Ormonde McConnell imlo işlab çiqdi, ammo u umuman yaxşi qabul qilinmadi. Imlo 1979-yilda standartlaştirildi; Institut Pédagogique National rasmiy imloni belgiladi. Keyingi yigirma yilda defis va apostrof işlatilmaydigan böldi, faqat è va ò dagi gravis saqlanib qoldi.

Til 17–18-asrlarda Fransiyaning Sen-Domeng mustamlakasida (hozirgi Haiti) fransuz mustamlakaçilari va Atlantika qul savdosi davrida keltirilgan afrikalik qullar muloqotidan şakllangan. Bir nazariyaga köra, u 1680–1740-yillar oraliğida rivojlangan. 18-asrda Sen-Domengga taxminan 800 000 ğarbiy afrikalik qul keltirilgan; Singlerning fikriça, şu davrda Gbe tillarida sözlaşuvçilar qullarning taxminan yarmini taşkil qilgan. Boşqa nazariyalarga köra, til hali Ğarbiy Afrikada, savdo postlarida şakllana boşlagan yoki fon tillari oilasida sözlaşuvçi qullar xöjayinlari sözlaridan foydalana boşlagaç paydo bölgan.

Uzoq vaqt fransuz tili yagona rasmiy til bölgan, uni asosan elita bilişgan. Rasmiy maqom sanasi manbalarda turliça berilgan (quyida). 1987-yilgi konstitutsiya kreol va fransuz tillarini rasmiy deb belgilaydi va kreolni barça haitiliklar uçun yagona umumiy til deb tan oladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, 21-asrgaça boşlanğiç maktablarda öqitiş faqat fransuz tilida olib borilgan, kreoldan jamoalarda va maktablarda foydalaniş esa kamida 19-asrdan beri bahsli bölgan.

Rasmiy tan olinişidan oldin ham 19-asr oxiriga kelib kreol tilida adabiy asarlar yaratilgan: Osvald Duranning «Choucoune» va Jorj Silvenning «Cric? Crac!» asarlari. Feliks Morisso-Lerua ham kreol tilida ijod qilgan. 2001-yilda kreol şe'riyatining kreol va ingliz tillaridagi ilk töplami — «Open Gate» naşr etilgan.

Luğati asosan 17–18-asr fransuz tiliga borib taqaladi, unda Ğarbiy va Markaziy Afrika tillari, şuningdek ispan, ingliz, portugal va taino tillarining ta'siri bor. Ingliz tilidagi manbaga köra, grammatikasida Ğarbiy Afrika tillari (ayniqsa fongbe va igbo), Norman va Gallo kabi fransuz lahjalari va kreolning içki yangiliklari aks etgan. Fe'llar fransuz tilidagidek tuslanmaydi.

Ba'zi öxşaş sözlar boşqa ma'no kasb etgan: fransuzça fréquent (