Jidebai

Jidebay — Qozoğistonning Abay viloyati Abay tumanida, Qorauyl daryosi yaqinida joylaşgan tarixiy-madaniy va adabiy joy, qöriqxona. U Abayning «Jidebay-Böri'li» davlat tarixiy-madaniy va adabiy-memorial qöriqxona-muzeyining bir qismi hisoblanadi.

Jidebay — Abay Qunanboyevning vatani. Bu yerda Tobiqti uruğining boşliği Jigitek yaşagan. 19-asr örtalarida Jidebay, Borsiqboy va Barakti örmonzorlari Abayning otasi Qunanboy Oskenuliga qişlov joyi bölib xizmat qilgan. 1850-yilda Qunanboy Jidebaydan 15 km narida madrasa qurdirib, öz bolalari va qarindoşlarining bolalarini öqitgan; Abay 8 yoşidan şu madrasada öqigan. 1880-yilda Abay Jidebayda yangi madrasa qurdirdi. 1886-yilda Qunanboy vafot etgaç, Jidebay uning Uljon ismli xotinidan bölgan öğli Ospanga ötdi. 1891-yilda Ospan vafotidan söng qişlov Abay qöliga ötdi.

Polşalik-belarus şoir, etnograf va inqilobiy arbob Adolf Yanuşkeviç qozoqlarning tarixiy-etnografik yozuvlarida Şinğistau–Jidebay toğlarida Sibon, Qorauyl-jasoq va Tobiqti uruğlaridan bölgan qozoqlar joylaşganini yozgan.

Qöriqxona Abay viloyatining Abay tumanida, Qorauyl daryosi yaqinida joylaşgan. Uning maydoni 64 km². Jidebay Yevrosiyo materigining örtasi hisoblanadi. Hududda «Yevrosiyo markazi» yodgorligi bor — u doira şaklidagi poydevorga örnatilgan törtburçakli piramidadir.

Qöriqxona hududida respublika va mahalliy ahamiyatdagi tarix va madaniyat yodgorliklari joylaşgan: Abay Qunanboyevning adabiy-memorial uy-muzeyi, Abay, Zere, Uljon, Ospan, Şokarim, Ahat, Xudoyberdi, mulla Ğobitxon, Şöken boy va Yerkejonning qabrlari va maqbaralari.

Abay uyi

1895-yilda Abay Jidebaydagi uyni öz rejasi böyiça qayta qurdi. 1945-yilda şoir tavalludining 100 yilligiga uy muzeyga aylantirildi. 1971-yilda uy-muzey kapital ta'mirdan çiqarildi. 1976-yil 30-noyabrda u Abayning respublika adabiy-memorial muzeyi tarkibiga kirdi. Muzey ekspozitsiyasi Abayning umrining oxirgi 10 yili va ijodini aks ettiradi. 2015-yil 30-martda uy-muzeyga respublika ahamiyatidagi tarix va madaniyat yodgorligi maqomi berildi; tadqiqot va restavratsiya işlari ötkazildi.

«Abay–Şokarim» memorial majmuasi

Majmua Abay uy-muzeyidan 1,5 km narida joylaşgan. Quriliş 1993-yilda Abayning 150 yilligiga qarab boşlangan. Loyiha muallifi — Yaponiya va Bolgariyadagi xalqaro tanlovlar laureati, Qozoğiston Respublikasining xizmat körsatgan me'mori Bek Ibrayev boşçiligidagi me'morlar guruhi. Maqbara minoralari uzunligi 200 m, kengligi 65 m, balandligi 5 m bölgan stilobat-platformada turadi. Platforma Abay va Şokarimning oradagi masofasi 140 m bölgan ikki qabrini yagona butunlikka birlaştiradi. Platformaning uç poğonasi qozoqlar mifologiyasidagi Koinotning uç darajasiga öxşatiladi. Me'mor ğoyasiga köra, majmua issiqda sarab tufayli Sariarqa daştining adoqsiz yuzasida suzayotgan Abay va Şokarim kemalariga öxşab körinişi kerak. Maqbaralar gumbaz va peştoqlari bilan ajralib turuvçi minora şaklida qurilgan. Abay maqbarasining balandligi platformaning yuqori sathidan 32,5 m, Şokarimniki 31,5 m. Majmuada Abay va Şokarimning yaqin qarindoşlari ham dafn etilgan, marosim taomlari uçun zal, muzey va amfiteatr bor. Yerkejon qabri 2008-yil 25-aprelda mahalliy ahamiyatdagi tarix va madaniyat yodgorliklari röyxatiga kiritilgan.

Mahalliy ahamiyatdagi boşqa yodgorliklar

• Kengirboy bi maqbarasi
• Xudoyberdi qabri
• Qunanboy quduqi
• Ospan köli
• Ulјon-Zere qabri
• «Şokarimning ovçilik uyi» muzeyi