Tomsk

Tomsk — Rossiyadagi şahar, Tomsk viloyatining ma'muriy markazi. U Ğarbiy Sibirning şarqida, Tom daryosi böyida joylaşgan. Şahar Sibirdagi qadimgi ta'lim, fan va innovatsiya markazlaridan biri hisoblanadi.

Rus manbalariga köra, 1604-yil yanvarida euşta tatarlari knyazi Toyan boşçiligidagi elçilar Moskvaga kelib, rus fuqaroligiga qabul qilinişni va yenisey qirğizlari hamda qalmoqlar hujumlaridan himoyani söragan. Boris Godunov şu yerlarda şahar quriş haqida farmon bergan. 1604-yil 7-oktabrga qadar Tomsk qal'asi (kremli) qurilişi yakunlangan. 1648-yilga kelib eski yoğoç şahar yaroqsiz bölgani uçun Voskresenskaya toğining janubiy burnida yangi kreml qurilgan.

1629-yilda Sibirni boşqariş Tobolsk va Tomsk razryadlariga bölingan. 1804-yilda Tomsk katta Tomsk guberniyasining markaziga aylangan. 19-asr oxirida Transsibir magistrali şahardan ança janubdan ötkazilgan, Tomsk esa 1896-yilda alohida tarmoq bilan ulangan; inglizça manbada magistral örniga Novonikolayevsk (Novosibirsk) tanlangani va keyinçalik Novosibirsk ahamiyati jihatidan Tomskdan oşib ketgani aytiladi.

1917-yilda Tomskda Sibir viloyat kengaşi saylangan. Sovet hokimiyati 1917-yil dekabrida e'lon qilingan, 1919-yil dekabrida şaharda qurolli qözğolon va Qizil Armiya kirişidan söng u mustahkamlangan. 1937-yilda Tomsk Novosibirsk viloyati tarkibiga kirgan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida Yevropa qismidan taxminan 30 korxona köçirib keltirilgan; 1944-yil 13-avgustda Tomsk viloyati taşkil etilib, Tomsk viloyat markaziga aylangan. 1970-yilda şaharga tarixiy şahar maqomi berilgan. 2004-yilda şaharning 400 yilligi nişonlangan.

Tomsk Tom daryosining öng qirğoğida, daryoning Obga quyilişidan 60 km narida, Uşayka daryoçasi yaqinida joylaşgan. Inglizça manbaga köra, iqlimi mö'tadil kontinental (Kyoppen böyiça Dfb) bölib, yillik örtaça harorat +1,2 °C, iyuldagi örtaça harorat +18,8 °C, yillik yoğin 587 mm. 1931-yil yanvarida eng past harorat −55 °C qayd etilgan.

Ma'muriy jihatdan şahar 4 içki rayonga bölinadi: Kirov, Lenin, Oktyabr va Sovet rayonlari.

Rus Vikipediyasiga köra, 2025-yilda şaharda 544 566 kişi, Tomsk şahar okrugida 564 927 kişi yaşagan. Tomsk Sibirda aholi soni böyiça yettinçi, Rossiyada oltmiş-öttizinçi emas, öttizinçi örinda turadi. Tomsk, uning yöldoş şahri Seversk va atrof hududlar taxminan 766 ming aholili aglomeratsiyani taşkil etadi (2024). Inglizça manbada aholi soni: 2002-yil — 487 838, 2010-yil — 524 669, 2021-yil — 556 478.

Sovet davrida, ayniqsa 1960–1980-yillarda, viloyatda neft sanoati rivojlanişi bilan Tomskda harbiy elektronika işlab çiqariş, quriliş sanoati va agrosanoat korxonalari rivojlangan. 1990-yillarda sanoat işlab çiqarişi, ayniqsa mudofaa sohasida, pasaygan. Hozirda şaharda texnik-joriy etiş turidagi maxsus iqtisodiy zona va 6 biznes-inkubator bor. Ingliz manbasiga köra, Sibirdagi eng qadimgi elektr tarmoği şu yerda; şaharda uçta elektr stansiya (TEK-1, GRES-2, TEK-3) işlaydi, ammo şahar işlab çiqarganidan köp elektr sarflaydi. Ta'lim muassasalari Tomskni Rossiya IT sohasining yirik markaziga aylantirgan.

Şahar 18–20-asrlarga oid yoğoç va ğişt me'morçilik yodgorliklariga boy. Yoğoç uylarning naqşinkor bezaklari maşhur, ammo ularning soni qayta quriş va yonğinlar tufayli kamayib bormoqda. Şaharda bir neça drama teatri, bolalar va qöğirçoq teatrlari, konservatoriya konsert zali va «Sport saroyi» bor. San'at, ölkaşunoslik va yoğoç oymakorligiga bağişlangan muzeylar, şuningdek KGB sobiq hibsxonasida joylaşgan Qatağon muzeyi faoliyat yuritadi. 1905-yilda qora yuzliklar pogromida Korolyov teatri binosi yondirilgan.

Tomsk davlat universiteti Sibirdagi eng qadimgi universitet hisoblanadi; Tomsk politexnika universiteti 1896-yilda asos solingan.