Balujiston
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Balujiston — Eron yassitoğligining janubi-şarqida joylaşgan tarixiy viloyat. U bitta aholi punkti emas, balki bir neça davlat hududiga bölingan keng ölka bölib, asosan baluj xalqi yaşaydi.
Tarixi
13Qadimda Balujiston hududida maka, gedrosiy va boşqa xalqlar yaşagan. Ingliz tilidagi manbada yozilişiça, Iskandar Zulqarnayn davrida yunonlar bu yerni Gedrosiya deb atagan. Mehrgarh makoni miloddan avvalgi taxminan 7000–6000 yillardagi dastlabki dehqon qişloqlari qatoriga kiritilgan. Miloddan avvalgi 2500-yilga kelib hozirgi Pokiston Balujistoni hududi Hind vodiysi sivilizatsiyasi doirasiga kirgan.
Örta asrlarda viloyat avval Arab xalifaligi, söngra Ğaznaviylar, Saljuqiylar, Hulokuiylar va Temuriylar davlatlari tarkibida bölgan (ÖzME). Ingliz tilidagi manbaga köra, viloyat 9-asrga kelib töliq islomlaşgan va Safforiylar, keyin Ğaznaviylar hamda Ğuriylar hududiga kirgan.
17-asr boşlarida bir neça hokimlik vujudga kelgan. Ularning eng qudratlisi Kolot hokimligi bölib, hokimi Nosirxon Baluj (1750–95) butun Balujiston hududini öz qöl ostiga olgan va özini durroniylar vassali deb e'lon qilgan (ÖzME). Ingliz tilidagi manbada Kolot xonligi 1666-yilda brahuy qabilalari ittifoqidan şakllangani va 1948-yilgaça hukm surgani aytiladi.
19-asr boşlaridan Angliya ta'siri kuçaydi. 1854, 1876 va 1879-yillardagi şartnomalarga köra Şarqiy Balujiston Angliyaga böysundirilib, Britaniya Balujistoni hamda Baluj hokimliklari federatsiyasiga bölingan. Ğarbiy Balujiston 1849–57-yillarda Eron tarkibiga qöşilgan. 1947-yil avgustda Britaniya Balujistoni, 1948-yil martida hokimliklar federatsiyasi Pokistonga qöşildi. Şarqiy va Ğarbiy Balujiston çegarasi 1956-yil 29-oktabrdagi Eron–Pokiston bitimi asosida belgilangan.
Geografiyasi
13Balujiston Eron yassitoğligining janubi-şarqida joylaşgan. Maydoni 0,5 mln km² dan ortiq; Şarqiy Balujiston (347 ming km²) Pokiston hududida, Ğarbiy qismi Eron hududidadir. Rus tilidagi manbaga köra, şarqiy qismi asosan toğli, suv bilan ta'minlanişi kam, kemalar qatnaydigan daryolar yöq. Şarqda Gala va Brahoi toğlari Hindistonga olib boruvçi ikki asosiy dara — Bolan va Gandava — bilan kesilgan. Hudud kam aholi yaşaydigan çöl. Arab dengizi qirğoğining çözilişi kamida 1500 km.
Hozirgi ma'muriy bölinişda Balujiston Afğoniston (Helmand, Qandahor), Eron (Sistan va Balujiston) va Pokiston (Balujiston) viloyatlariga bölingan.
Aholisi
13Baluj — hududdagi eng yirik etnik guruh. Rus tilidagi manbaga köra, 1921-yilda aholi taxminan 800 000 kişi bölgan; brahuylar sonan köp bölib, şarqiy toğlarda yaşagan, balujlar esa pasttekisliklarda ötroq dehqonçilik bilan şuğullangan, bir qismi toğlarda qöy podalari bilan köçib yurgan. Keyingi etnik tarkibda balujlar, brahuylar va puştunlar sanalgan. Baluj lahjalari fors tiliga yaqin, brahuy tili esa Janubiy Hindistonning dravid tillariga qarindoş.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Ingliz tilidagi manbaga köra, baluj şaxsiy va milliy özligining asosiy qadriyatlari 12–16-asrlarda şakllangan. Nizolarni hal qilişda «Med o Maraka» an'anasi hurmatli sanalgan: aybdor tomon jabrlanuvçi uyiga borib keçirim söraydi. Baluj kiyimi keng, köp burmali işton, köylak (qamis) va salladan iborat; ayollar kiyimi uzun köylak va şalvordan iborat.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Balujiston // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/770 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABalujiston. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/770
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/770
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q181103wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q562502wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.