Italyan tili

Italyan tili (italyança: italiano, lingua italiana) — roman tillaridan biri. U jonli lotin tili asosida şakllangan, adabiy şakli Florensiya (Toskana) şevasiga tayanadi.

Italyan tili hind-yevropa tillar oilasining roman guruhiga kiradi va xalq lotin tilidan kelib çiqqan. Rus Vikipediyasiga köra, u roman guruhining italo-roman kiçik guruhiga mansub. Ingliz Vikipediyasida standart italyan tili toskan, xususan florensiya şevasiga asoslangani va şu sababli italo-dalmat tillariga kirişi aytiladi; sardin tili bilan birga lotin tilidan eng kam farq qiladigan til hisoblanadi. Italyan şevalari uç katta guruhga — şimoliy, markaziy va janubiy guruhlarga bölinadi. Rus Vikipediyasiga köra, şimoliy şevalar tarixan gallo-roman, janubiy şevalar esa italo-roman guruhiga kiradi; sardin va friul tillari esa alohida til sanaladi.

Italyan tilida asosan Italiya, Şveysariya, San-Marino va Vatikanda gaplaşadi. Malta, Monako, Xorvatiya, Sloveniya, Fransiya, Liviya, Eritreya va Somalining ayrim viloyatlarida ham italyança gaplaşadigan aholi bor. Amerika va Avstraliyada ba'zi muhojirlar uni ona tili deb hisoblaydi.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan. Yevropa Ittifoqi statistikasiga binoan italyança 59 million kişi uçun ona tili, yana 14 million kişi uni ikkinçi til sifatida qöllaydi (uz.wikipedia). Ingliz Vikipediyasida 2024-yil holatiga taxminan 64 million ona tilida sözlaşuvçi bor, jami sözlaşuvçilar esa 68–85 million deb baholangan. Şuningdek, u Yevropa Ittifoqida eng köp tarqalgan ona tillari orasida uçinçi örinda (aholining 13 foizi) turadi va 13 million Yevropa Ittifoqi fuqarosi uni ikkinçi til sifatida biladi.

Italyan yozuvi lotin alifbosi asosida. Rus Vikipediyasiga köra, yozuvda qöşimça diakritik belgilar va digraflar keng qöllanadi. Masalan, c va g harflari e, i unlilaridan oldin [ʧ] va [ʤ] tovuşlarini bildiradi; [k] va [g] tovuşlari e, i oldida ch, gh bilan yoziladi. h harfining öz tovuş qiymati yöq. gl va gn digraflari [ʎ] va [ɲ] tovuşlarini bildiradi. Urğu belgisi (akut va gravis) asosan sözning oxirgi böğini urğuli ekanini körsatadi, masalan: città.

Lotin tilining italyan tili sifatida qayta tarkib topişi 6–20-asrlarga töğri keladi (uz.wikipedia). Xalq tilidagi dastlabki yozma yodgorliklar sifatida Veron topişmoği va Kapua da'volari (960 va 963-yillar) tilga olinadi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Veron topişmoği taxminan VIII yoki 9-asr boşiga oid.

13-asrdan boşlab Florensiya şevasi ajralib çiqdi. Dante, Petrarka va Bokkaçço asarlari adabiy tilning şakllanişida muhim böldi; Dante özining «Xalq notiqligi haqida» risolasida xalq tilida har qanday mavzuda asar yaratiş mumkinligini asoslagan. 16-asrda «til haqidagi bahs» (questione della lingua) bölib ötdi; unda Pyetro Bembo ğoyalari ustun keldi. 1582–1583-yillarda Florensiyada Krusk akademiyasi taşkil etilib, 1612-yilda birinçi luğat çop etildi.

19-asrda Manzonining «Kelin va kuyov» romani milliy adabiy til şakllanişiga ta'sir qildi. Risorjimentodan keyin adabiy italyan tili rasmiy maqom oldi. Tullio De Mauro 1861-yilda aholining 2,5 foizi, Arrigo Kastellani esa 10 foizi standart tilda sözlaşa olgan deb baholagan. Birinçi jahon uruşi, Mussolini siyosati, Ikkinçi jahon uruşidan keyingi ta'lim va ommaviy axborot vositalari adabiy tilning tarqalişiga ta'sir qildi.

Italyan tilidagi sözlar deyarli qöş undoşli bölib, unli tovuşlar bilan tugaydi. Urğu odatda sözning oxiridan ikkinçi böğiniga tuşadi. Egalik olmoşi artikl bilan keladi, gapda söz tartibi erkin (uz.wikipedia). Ingliz Vikipediyasiga köra, tilda yetti unlili tizim bor (e va o oçiq hamda yopiq talaffuz qilinadi), undoşlarning qisqa va çöziq (geminata) şakllari farqlanadi. Rus Vikipediyasiga köra, italyan tilida unlilar reduksiyaga uçramaydi: urğusiz unlilar ham urğulilar kabi aniq talaffuz qilinadi.