Maymana

Maymana (forsça/özbekça/puştuça: میمنه) — Afğonistonning şimoliy qismidagi şahar, Foryob viloyatining ma'muriy markazi. Şahar Maymana daryosi böyida joylaşgan.

Şaharning kelib çiqişi qadimiy; Maymana qal'asi ilk temir davriga borib taqaladi. Islomiy fathdan oldin hudud Midiya, Ahamoniylar, Kuşon va Eftaliylar davlatlari tarkibida bölgan. 7–8-asrlarda Guzgon moliklarining qarorgohi bölib, Fariğuniylar tasarrufida edi. 9–11-asrlarda Seistondan kelgan sulolalar (Safforiylar, Mihraboniylar, Nasridlar), söngra Somoniylar, Ğaznaviylar va Xorazm hukmdorlari boşqargan.

Ilk örta asrlarda şahar aholisining köpçiligi yahudiylar bölgani uçun Yahudiya, şuningdek Katta Juzjon deb atalgan. Yoqut Hamaviyning yozişiça, aholi islomni qabul qilgaç, 11-asrdan boşlab şaharni Maymana deb ataganlar. Mahmud ibn Valining yozişiça, Maymana qadimda Toliqon deb ham atalgan. 13-asr manbalarida u Maymand deb tilga olinadi.

12–13-asrlarda hudud köçmançi turklar va möğullar tomonidan vayron qilingan, tiklanişga qariyb 200 yil kerak bölgan. 16-asrda Muhammad Şayboniyxon yurişlari bilan özbeklar ta'siri yetib keldi. Şahar Maymana xonligining markazi, Hirot va Erondan Turkistonga kiriş eşigi bölgan. 1855-yil afgon amiri Döstmuhammadxon Maymanani bosib olgan; 1873-yilgi Angliya—Rossiya şartnomasiga binoan u Afğonistonga ötgan. 1876-yilda Şeralixon davrida şahar Kobul podşoligi qöliga ötib, vayron böldi; aholining atigi ön foizi tirik qolgan, deyiladi.

Şahar bir vaqtlar devor va xandaklar bilan öralgan, 19-asrda 5 darvozasi bölgan. 1934-yilda şaharni qayta quriş boşlandi, 1949-yilda eski şaharning şimoliy qismlari yangilandi, eski qal'a boğga aylantirildi. Xalqaro xavfsizlik kuçlari doirasida viloyatda Norvegiya boşçiligidagi qayta tiklaş guruhi faoliyat yuritgan, tarkibida Latviya qöşinlari ham bölgan. Inglizça Vikipediyada 2014-yil 18-martdagi portlaş (15 kişi halok bölgan) va 2021-yil 14-avgustda şaharni Tolibon egallagani qayd etilgan.

Maymana Turkiston tizmasining şimoliy etagida, Murğob daryosining öng irmoği — Qaysar (Maymana) daryosining eski terrasasida, 877 m balandlikda joylaşgan. Maymana daryosi şahardan 50 km janubda Bandi Turkiston daryosidan ajralib çiqadi. Hududning baland joylari boy ustki qatlamga ega. Yerlarning 57 foizi qurilmagan, asosan qişloq xöjaligi yerlari. Iqlimi issiq va quruq yozli, sovuq va nam qişli Örta yer dengizi iqlimidir.

19-asrda aholi 15—18 ming kişi deb hisoblangan (inglizça Vikipediyada — 15—18 ming oila). Bozor tili asosan çiğatoy tili bölgani uçun özbeklar hukmron deb taxmin qilingan, biroq hujjatlarda tojiklar, turkmanlar, puştunlar va balujlar ham qayd etilgan. 1958-yilda aholi 30 000, 1979-yilda 38 250, 1982-yilda 56 973 kişi edi. Rasmiy röyxat ötkazilmagani uçun bu ma'lumotlarga ehtiyotkorlik bilan qaraş kerak. 2004-yilda 75 900 kişi taxmin qilingan. 2015-yilda aholi 149 040 kişi deb baholangan, inglizça Vikipediyada esa 108 049 kişi körsatilgan. Şahar 10 tumanga bölingan, maydoni 3461 ga, turar joylar soni 16 560 ta.

Maymana — Afğonistondagi muhim çorvaçilik markazi va savdo-tranzit tuguni. Qaysar daryosidan suğoriladigan qişloq xöjaligiga xizmat qiladi, köçmançilar bilan qoraköl qöylari savdosi olib boriladi. 1970-yillarda jun va paxtani qayta işlaş sanoati rivojlandi. Bozorda charm mahsulotlari, ipak, gilam, buğdoy, arpa, poliz va uzum sotiladi. Qölda gilam töqiladi, töqimaçilik va tikuvçilik buyumlari tayyorlanadi. Ba'zi aholi zafaron bilan şuğullanadi. Şahar yaqinidagi aeroport 2014-yil maydan Hirotga töğridan-töğri reyslarni amalga oşirgan.

Şahar markazidagi baland tepalikda qadimiy ark — Bolo-Hisor joylaşgan. Bilçiroq yaqinidagi ğordan paleolit va keç neolit-bronza davriga oid sopol buyumlar topilgan. 2005-yil fevralida taşkil etilgan mustaqil ayollar radiostansiyasi — Radio Quyoş faoliyat yuritadi.