Yorkent okrugi

Yarkant tumani (Yakan yoki Şaçe tumani) — Xitoyning Şinjon-Uyghur avtonom rayonidagi tuman va voha. U Tarim havzasida, Taklamakon çölining janubiy çetida joylaşgan va Qaşqar viloyatiga qaraşli 11 tumandan biridir. Nomi Yarkand daryosidan olingan.

Rus Vikipediyasiga köra, eski şahar (hozirgi Şaçe posyolkasi) devor bilan öralgan bir neça mahalladan iborat va Buyuk ipak yöli karvonlari uçun töxtaş joyi sifatida vujudga kelgan. Xitoy manbalarida u miloddan avvalgi 2-asrdan ma'lum. Ingliz Vikipediyasi esa hududning birinçi eslanişini «Han şu» (miloddan avvalgi 1-asr) bilan boğlaydi va «Şaju» nomini qayd etadi; bu nom eroniy saklar qabilalari nomiga aloqador bölişi mumkin deyiladi.

Miloddan avvalgi 1-asr oxiri va milodiy 1-asrda Yarkand knyazlari Xan sulolasi va xunnular örtasidagi siyosiy kuraşda iştirok etgan. Yan, uning öğli Kang va ukasi Ssyan (Xian) haqida ma'lumot bor. Ssyan qöşni knyazliklarni böysundirib, qisqa muddat Syuyning hukmdoriga aylangan. Milodiy 60-yillarda Xotan bilan uruş bölgan; rus manbasiga köra, bu uruş yarkandliklarga 10 000 kişi qurbon bölişiga olib kelgan. Rus Vikipediyasiga köra, 86-yilda Yarkand Xan qöşinlari (Ban Çao) oldida taslim bölgan, 502–550-yillarda hunnlar qöl ostida bölgan, Tan sulolasi davrida (618–907) qayta tiklangan. 9–10-asrlarda şahar Yenisey qirğizlari kaganlariga qaragan, 13-asrda möğullar tomonidan bosib olingan va Çiğatoy ulusidagi «injusi» deb atalgan.

1714-yilda Pyotr I Yarkandni egallaş haqida farmon bergan; 1715-yilda Tobolskda tuzilgan, Ivan Buxgols boşçiligidagi ekspeditsiya junğorlarning qarşiligi tufayli muvaffaqiyatsiz tugagan. 18-asr örtasida Junğor xonligi tugatilgaç, Yarkand Sin imperiyasi tarkibiga kirgan. 1860-yillarda Yoqubbek uni öz poytaxtiga aylantirgan; 1870–1873-yillarda bu yerda Buyuk Britaniya elçixonasi bölgan. 1883-yilda Şinjon viloyati taşkil etilgaç, bu yerda Şaçe bevosita boşqariladigan viloyati tuzilgan (1902-yilda boşqarma maqomiga kötarilgan). 1912-yildan Şaçe tumani taşkil etilgan, 1929-yilda Şaçe va Yarkand tumanlariga ajratilgan, 1943-yilda yana birlaştirilgan. 1949-yildan keyin Şaçe maxsus rayoni tarkibiga kirgan, 1956-yilda u tugatilib, hudud Qaşqar maxsus rayoniga ötgan (1971-yildan Qaşqar okrugi).

Tuman dengiz sathidan 1189 m balandlikda joylaşgan, Qaşqardan janubi-şarqda, Xotandan şimoli-ğarbda. Unumdor voha Qoraqurumdan şimolga oqib, Kunlun toğlaridan ötadigan Yarkand daryosi bilan suğoriladi. Voha hozir 3210 km² maydonni egallaydi, biroq milodiy 3-asrdan boşlangan qurğoqçilikgaça ança keng bölgan bölişi mumkin. Ma'muriy jihatdan tuman 1 köça qömitasi, 8 posyolka va 21 volostga bölinadi.

2003-yilda aholi soni 373 492 kişi bölgan. Aholining asosiy qismini uyğurlar taşkil etadi. Rus manbasiga köra, xanzular köp, hindlar va tojiklar ham uçraydi; ingliz manbasi kiçik tojik (pomir) ozçiligini qayd etadi.

Suğoriladigan vohada paxta, buğdoy, makkajöxori, mevalar (ayniqsa anor, nok va mölki) hamda yonğoq yetiştiriladi. Rus manbasiga köra, ğalladan taşqari tut, kanop, dukkakli ekinlar ham ekiladi; otçilik, qöyçilik va tuyaçilik rivojlangan. Toğli joylarda yak va qöylar boqiladi. Foydali qazilmalar: neft, tabiiy gaz, oltin, mis, qörğoşin, boksit, granit va kömir. Yarkand qadimdan gazlamalari bilan maşhur.

Ingliz manbasiga köra, Yarkand Ipak yölining janubiy tarmoğidagi qadimiy buddaviy qirollik va Yarkand xonligining markazi bölgan. 1926-yilda şaharga rus rassomi N. K. Rerix oilasi bilan taşrif buyurgan; u Yarkandga bağişlab «Xitoy qal'asi xarobalari» kartinasini çizgan.