Uç

Uç (köpinça Uç Şarif) — Pokistonning Panjob viloyatidagi tarixiy şahar. U sufiy avliyolar maqbaralari va saqlanib qolgan tarixiy şahar tuzilmasi bilan tanilgan.

Uç nomi qanday paydo bölgani aniq emas. Bir rivoyatga köra, Buxorodan kelgan sufiy Jaloliddin Surxpoş Buxoriy şahar hukmdorining qizini islomga kiritgan va unga qal'a qurişni söragan; qal'aga «Uç», ya'ni «Baland» deb nom bergan. Boşqa variantda malika Uça Rani ismli buddaviy bölgan va şahar nomi undan kelib çiqqan. 12-asrgaça şahar Bhatiya nomi bilan ma'lum bölgan.

Britaniyalik zobit va arxeolog Aleksandr Kanningem fikriça, Uç miloddan avvalgi 325-yilda Iskandar Zulqarnayn asos solgan «Hindistondagi Iskandariya» şahri bölişi mumkin. Biroq bu faraz sifatida keltiriladi.

712-yilda Uçni Muhammad ibn Qosim bosib oldi. 1006-yilda Ğaznaviy Mahmud bosib olgan Bhatiya, ehtimol, şu şahardir. 1094-yildagi ismoiliylik bölinişidan söng Uç bir neça asr nizoriy tarğibotining markaziga aylandi. Muhammad Ğuriy 1176-yilda şaharni egalladi.

1204-yilda Nosiruddin Qabaça Uç hokimi etib tayinlandi. 1211-yilda Aybak vafotidan söng u Uç va Multon markazli mustaqil sultonlik e'lon qildi. 1224-yilda Xorazmşoh Jaloliddin Manguberdi şaharni egalladi, şu yili Uç yonida Çingizxon bilan jang qildi va mağlub böldi. 1228-yilda Uçni Dehli sultoni Iltutmiş oldi.

Keyingi asrlarda şahar möğullar hujumiga (1245–46, 1258, 1304, 1305), 1398-yilda Temur nabirasi Pir Muhammad bosqiniga uçradi. 15-asr boşida Langax sultonligi tarkibiga kirdi. 1540-yilda Şer Şoh Suriy qöliga ötdi; Akbar davrida Mughallar imperiyasiga qöşilib, Multon viloyatining okrugi böldi. 1680-yilda Uçda panjobli şoir Bulle Şoh tuğilgan. Söng şahar Bahawalpur knyazligi tarkibida böldi. 1947-yilda Pokiston mustaqil bölgaç, Bahawalpur bilan birga unga qöşildi, 1955-yilda esa töliq birlaştirildi.

Uç Bahawalpurdan 84 km uzoqlikda, dengiz sathidan 113 m balandlikda joylaşgan (29°14′ şim. kenglik, 71°3′ şarq. uzunlik). Ilgari şahar Hind va Çenob daryolari qöşiliş joyida turgan; daryo özanini özgartirgaç, qöşiliş joyi taxminan 40 km uzoqlaşib, Mithankotga köçgan. Hozir şahar Çenobning janubidagi katta allyuvial tekislikda joylaşgan, janubi-şarqda Çolistan çöli yastanadi. Iqlimi — issiq çöl iqlimi (Kyoppen böyiça BWh): yozi juda issiq, qişi mötadil.

1947-yilda Uç aholisi taxminan 2–3 ming kişi edi. 1998-yilda 20 476 kişi, 2023-yilgi Pokiston aholi röyxatiga köra 98 852 kişi bölgan.

Tarixiy şahar uç mahallaga bölingan: Uç Buxoriy (Buxorodan kelgan avliyolar nomi bilan), Uç Ğiloniy (Eronlik avliyolar nomi bilan) va Uç Muğaliya (möğul bosqinçilarining avlodlari nomi bilan). Yodgorliklar tor köçalar va bazorlar bilan boğlangan.

Uç yodgorliklar majmuasi eski şaharning ğarbiy çetida joylaşgan. Unda ziç quriliş içida 17 ta koşinli maqbara va qöşimça inşootlar saqlanib qolgan, jumladan Sayyid Jaloliddin Buxoriy va uning oilasi maqbaralari. Ular Janubiy Panjobga xos uslubda qurilgan, koşinlari Multondan keltirilgan. Odatda sakkiz burçakli poydevorli gumbazli maqbaralardir; ularda Tuğluqiylar harbiy me'morçiligi elementlari — bezak burjlari va tişli devorlar bor. Uçta maqbara taxminan 200 yil davomida qurilgan va 1400 qabr bilan birga majmuaning asosini taşkil etadi.

Eski şahar yonida avliyolarga bağişlangan urs bayramlari uçun mela maydoni bor. Guru Nanak 16-asr boşida Uçga kelib, Jaloliddin Buxoriy avlodlari bilan uçraşgan va beşta yodgorlik qoldirgan, deb hisoblanadi. 19-asr boşidagi toşqin köp maqbaralarga jiddiy zarar yetkazgan.