Mozori şarif

Mozori-Şarif (dariyça: مزارشریف) — Afğoniston şimolidagi şahar va Balx viloyatining ma'muriy markazi. Nomi „muqaddas qabr“ degan ma'noni anglatadi.

Ahamoniylar bu hududni miloddan avvalgi 6-asrdan boşqargan. Aleksandr Makedonskiy uni zabt etgaç, hudud Salavkiylar tarkibiga kirgan, keyin Yunon-Baqtriya podşoligi vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 130-yillarda saklar bu podşolikni tugatgan, yuyeçjilar esa Kuşon podşoligi vujudga kelişiga sabab bölgan. Keyin hududni sosoniylar nazorat qilgan; musulmonlar 651-yilda Mozori-Şarifgaça yetib kelgan.

Hudud tarixan Xurosonning bir qismi bölib, Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Ğaznaviylar, Ğuriylar, Elxoniylar, Temuriylar va Buxoro xonligi tomonidan boşqarilgan. Örta asrda bu joyda kiçik Xayron qişloği bölgan. Naqlga köra, bu yerga Hazrat Ali kömilgan; 1481—1482-yillarda u yerda Moviy masjid qurilgaç, joy ziyoratgohga aylangan. Özbekça manbada saljuqiy sultoni Ahmad Sanjar 12-asrda Ali dafn etilgan joy atrofida şahar va ziyoratgoh qurişni buyurgani, şahar 13-asrda möğullar tomonidan vayron qilingani va keyin qayta tiklangani aytiladi.

Taxminan 1751-yilda şahar Durroniylar davlati tarkibiga kirgan, biroq mintaqaning aksariyat qismini mustaqil özbek hokimlar boşqargan. 1817-yilda Qiliç Alibek vafotidan söng Balx va Mozori-Şarif Aqçaga qaram mustaqil şahar-davlatga aylangan. 1837-yil noyabrida buxoroliklar şaharni bosib olgan, 1849-yilda esa şahar Afğonistonga qöşilgan.

Sovet-Afğon uruşi davrida şahar Sovet armiyasi uçun strategik ahamiyatga ega bölgan. 1992-yil martida general Abdulraşid Döstum Junbişi Milliy partiyasini tuzib, şaharni egallagan. 1998-yil 8-avgustda Tolibon şaharga kirib, xabarlarga köra, taxminan 8000 tinç aholini öldirgan (rusça manbada 1998—2001-yillarda özbeklar ommaviy qatl etilgani, kamida 2 ming kişi halok bölgani aytiladi). 2001-yil noyabrida şaharni AQSh qöllovidagi Şimoliy ittifoq egalladi. 2011-yil 1-aprelda namoyişçilar BMT UNAMA missiyasining ön nafar xorijiy xodimini öldirdi. 2021-yil 14-avgustda şahar Tolibon qöliga ötdi.

Şahar dengiz sathidan taxminan 357 metr balandlikda joylaşgan bölib, mamlakatdagi eng pastda joylaşgan yirik şahardir. U Özbekiston çegarasidan 55 km uzoqlikda; qadimiy Balx şahri yaqin (inglizça manbada — taxminan 25 km şimoli-ğarbda). Rusça manbada Termizgaça 58 km, Qunduzgaça 155 km, Kobulgaça 310 km deyiladi. Şahar Qunduz, Kobul, Hirot va Termiz bilan avtomobil yöllari orqali boğlangan. Barça viloyat markazlari içida eng köp özlaştirilgan yerlarga (91%) ega.

Aholi soni böyiça Afğonistonning törtinçi yirik şahri: Vikipediyaning özbekça maqolasida 2021-yilda taxminan 500 207 kişi, rusça maqolada 2015-yilda 427 600, inglizça maqolada 568 013 (taxminiy) körsatilgan. Şaharda tojiklar, özbeklar, hazoralar, turkmanlar va puştunlar yaşaydi. Asosiy muloqot tili — dari.

Mozori-Şarif — hunarmandçilik, savdo, sanoat va transport markazi. Maşina ta'mirlaş, metallsozlik, oziq-ovqat, töqimaçilik, teri oşlaş, paxta tozalaş, ğişt va oyna korxonalari bor; issiqlik elektr stansiyasi va azotli öğitlar zavodi qurilgan. Gilam töqiladi, qoraköl teri, jun, don, meva va yonğoq bilan savdo qilinadi. Janubi-ğarbda yirik oltingugurt koni bor. Şaharda xalqaro aeroport faoliyat yuritadi. 2011-yil 21-dekabrda mamlakatdagi birinçi temir yöl işga tuşirilib, Hayraton portini aeroport bilan (75 km) boğlagan.

Şaharning asosiy yodgorligi — markazdagi Ali ziyoratgohi, ya'ni kök koşinli Moviy masjid (Hazrat Ali maqbarasi). Mahalliy rivoyatga köra, bu Hazrat Ali qabri, ayniqsa şialar uçun ziyoratgoh. Rusça manbada Alining haqiqiy qabri Najafda ekani, ayrim tarixçilar fikriça, bu joyda Zarduşt qabri bölgani ham aytiladi. Şahar islomiy va ellinistik arxeologik yodgorliklari bilan sayyohlarni jalb qiladi; 2006-yilda yangi ellinistik qoldiqlar topilgani e'lon qilingan.