Koreys tili

Koreys tili — koreyslarning tili, Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) va Koreya Respublikasining rasmiy tili. Manbalarga köra, unda 81 million atrofida kişi sözlaşadi.

Koreys tili Koreya tillari oilasiga kiradi; bu oilaga Çejudo oroli tili ham mansub. Çejudo tili koreys tiliga yaqin, ammo özaro tuşunilmaydi. Rus tilidagi manbaga köra, aksariyat tadqiqotçilar koreys tilini izolyatsiyalangan til deb hisoblaydi. Özbekça manbada esa u oltoy tillariga, ba'zan töngus-manjur tillariga kiradi, deb taxmin qilinişi, genetik jihatdan boşqa tillar bilan boğliqligi esa aniqlanmagani aytilgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, ayrim tilşunoslar uni oltoy oilasiga kiritgan, biroq oltoy gipotezasining özi köpçilik tarafdorini yöqotgan.

Koreys va yapon tillarining qarindoşligi haqida ham farazlar bor. Ba'zi olimlar luğat va grammatikadagi öxşaşliklarni qarindoşlik bilan izohlaydi. Aleksandr Vovin kabi boşqalar esa bu öxşaşliklarni tillar aloqasi va özlaşmalar bilan boğlaydi.

Koreys tili Koreya yarim orolidan taşqarida ham qöllanadi: Xitoyda (Szilin viloyati, Yanbyan okrugi), Saxalinda, Markaziy Osiyoda (Koryo-saram), şuningdek Yaponiya va AQShda. Tilning nomi ham turliça: Janubiy Koreyada hangugo (hanguk-eo), Şimoliy Koreyada çosonmal yoki çosono. Ikkala qismda ham «bizning tilimiz» ma'nosidagi urimal sözi işlatiladi.

Tilning şimoli-şarqiy, şimoli-ğarbiy, markaziy, janubi-şarqiy kabi şevalari bor. Şimolda adabiy til Pxenyan şevasiga, janubda Seul şevasiga asoslangan. Rus tilidagi manbada Çejudo oroli şevasi köpinça alohida til sifatida qaraladi, deyilgan.

Xitoy yozuvi eramizdan avvalgi 1-asrda Koreyaga kirib kelgan va 19-asr oxirigaça rasmiy yozuv vositasi bölgan. 15-asrda xangul alifbosi yaratilgan. Hozirgi koreys yozuvi 24 asosiy harf (çamo) va ulardan hosil bölgan 27 murakkab harfdan iborat. Xangul 20-asr örtalarigaça asosiy yozuv bölmagan; şu vaqtgaça xança (xitoy iyeroglifi) va aralaş yozuv ustun edi.

Şimoliy Koreya xançani yozuvda 1949-yilda bekor qilgan, ammo maktabda öqitadi. Janubiy Koreyada xança çeklangan holda, asosan xitoy kelib çiqişli sözlar uçun qöllanadi. 1930-yillarda SSSRda koreys yozuvini lotinlaştiriş kampaniyasi ötkazilgan; lotin alifbosi 1935-yilda tasdiqlangan, ammo amalda işlatilmagan.

Zamonaviy koreys tili örta koreys tilidan, u eski koreys tilidan, u esa protokoreys tilidan kelib çiqqan. Protokoreys tilining vatani Manjuriyada bölgan, deb taxmin qilinadi. Uitmen (2012) fikriça, Şimoliy Koreyada mavjud protokoreyslar miloddan avvalgi 300-yillarda yarim orolning janubiga tarqalib, yapon mumun dehqonlari avlodlari bilan birga yaşagan yoki ularni öziga singdirgan.

Ikki davlat taşkil topgaç, standart koreys tilida talaffuz va luğatda şimol–janub farqlari paydo bölgan. Biroq har bir mamlakatdagi mintaqaviy şevalar orasidagi farqlar bundan katta, şevalar esa asosan özaro tuşunarli.

Koreys tili agglyutinativ til bölib, gap tartibi «ega–töldiruvçi–kesim» (SOV). Luğatida xitoy tilidan özlaşmalar juda köp. Özbekça manbaga köra, tilda 40 fonema (19 undoş, 21 unli) bor; son kategoriyasida birlik va köplik farqlanmaydi. Ot jinsga ega emas, kelişiklar tizimi rivojlangan. Fe'l qöşimçalar yordamida turli ma'no bildiradi. Ingliz tilidagi manbaga köra, jamiyatdagi ierarxiya tilga ta'sir qilib, rasmiylik darajasini bildiruvçi nutq darajalari va hurmat şakllari tizimini yaratgan.