Gubernator

Gubernator (lotinça: gubernator — hokim) — ma'muriy-hududiy yoki federativ birlikning boşliği. Lavozimning vakolatlari va unga tayinlaniş tartibi davlatga va davrga qarab farq qilgan.

Özbekça ÖzME ma'lumotiga köra, gubernator hozirda bir neça davlatlarda (Rossiya Federatsiyasi, AQSH, Buyuk Britaniya, Daniya va boşqalar) ştat, viloyat yoki graflik ma'muriyatining boşliği hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, bunday mansabdor şaxs markaziy hokimiyat tomonidan tayinlanişi yoki aholi tomonidan saylanişi mumkin.

Rossiya imperiyasida (1917-yilgaça) gubernator guberniyaning bevosita boşliği bölgan. U qonunlarning ijrosi va oliy hokimiyat huquqlarining daxlsizligini kuzatgan. Gubernator guberniya boşqarmasi, statistika qömitasi, guberniya hozirligi (prisutstvie) kabi mahalliy muassasalarga rais bölgan. 1804-yildan boşlab u Peterburgga hududning ahvoli haqida yillik hisobot topşirişi şart edi. Port şaharlarida (Nikolayev, Kronştadt) va çekka hududlarda harbiy gubernator lavozimi bölgan.

Hozirgi Rossiyada gubernator — federatsiya subyektining (ölka, viloyat va h.k.) ijroiya hokimiyatiga rahbarlik qiluvçi yuqori mansabdor şaxs. Milliy respublikalarda gubernatorga respublika rahbarlari mos keladi. AQShda gubernator — ştatning ijroiya hokimiyati boşliği; u ştat aholisi tomonidan odatda 4 yil muddatga saylanadi (Vermont va Nyu-Gempşirda 2 yilga). 36 ştatda qayta saylanişga çeklov bor.

Ukrainada gubernator deb viloyat davlat ma'muriyatlari raislari, Belarusda esa prezident tayinlaydigan viloyat ijroiya qömitalari raislari atalgan.

Ingliz Vikipediyasiga köra, viloyatlarni gubernatorlar boşqariş tizimini qadimgi Rim yaratgan; tarixçilar bu atamani qadimgi davrdagi şunga öxşaş tuzumlar uçun ham qöllaydi. Qadimgi Misrda viloyatlar (nomlar) hokimlari odatda «nomarx» deb atalgan; ular dastlab fir'avn tomonidan tayinlangan, Qadimgi podşolik oxiriga kelib esa lavozim merosiy bölgan. Ahamoniylar Eroni satrapliklarni joriy etgan.

Rim respublikasi va erta imperiyada gubernator sudya sifatida iş yuritgan, soliq va davlat xarajatlarini boşqargan hamda harbiy kuçlarga qömondonlik qilgan. Diokletian va Konstantin islohotlaridan keyin harbiy vakolatlar gubernatorlardan olinib, boşqa mansabdorlarga berilgan. Vizantiyada 7-asrdan boşlab fuqarolik va harbiy hokimiyatni birlaştirgan strategos paydo bölgan. Usmonlilar imperiyasida viloyatlarni poşşalar boşqargan.

Frantsiyada gubernatorlar qirol hokimiyatining viloyatlardagi vakillari bölib, lavozim 16-asr birinçi yarmida Frantsisk I tomonidan joriy etilgan. 16-asr ikkinçi yarmida ular öz viloyatlarida mustaqil bölib olgan; Rişelye intendantlar tizimi orqali ularning ahamiyatini kamaytirgan. Lavozim inqilobgaça saqlanib, keyin bekor qilingan.

Buyuk Britaniya imperiyasida gubernator mustamlakani boşqariş uçun monarx yoki hukumat tomonidan tayinlangan. Hozir Avstraliya ştatlarida va Kanadada gubernatorlar asosan tantanavor (vakillik) vazifani bajaradi.

Rossiyada gubernatorlar 1917-yil 7-martda Muvaqqat hukumatning sirkulyar telegrammasi bilan vazifalaridan çetlatilgan. 1991-yil 30-noyabrda Boris Nemtsov Nijniy Novgorod viloyati ma'muriyati rahbari etib tayinlangan va özini gubernator deb ataşni buyurgan; şu tariqa u yangi Rossiyaning birinçi gubernatori bölgan. 1995–2005-yillarda gubernatorlar saylangan, 2005–2012-yillarda tayinlangan, 2012-yil 1-iyundan töğridan-töğri saylov qaytarilgan.