harbiy xodim

Harbiy xodim (harbiy xizmatçi) — davlat qurolli kuçlarining a'zosi. Uning vazifalari, maoşi va majburiyatlari harbiy xizmat turiga, unvoniga hamda harbiy topşiriğiga qarab farq qiladi.

Harbiy xodimning vazifalari xavfsizlik va davlat mudofaasi sohasidagi vazifalarni hal qilişga qaratilgan harbiy xizmat bilan boğliq. Xizmat turiga qarab ular quruqlikdagi qöşinlarda askar, dengiz kuçlarida dengizçi, havo kuçlarida aviator deb ataladi. Harbiy xodimlarning rahbarlari — ofitserlar; ularga ofitserlar, praporşçiklar va unter-ofitserlar kiradi.

Harbiy xodimlar oddiy hayotda uçramaydigan vazifalarni bajarişga tayyor bölişi kerak: ular xavfga qoçmasdan duç kelişi lozim. Rossiya qonunçiligida xizmat vazifalarini har qanday şaroitda, şu jumladan hayot xavfi ostida bajariş majburiyati, tadbirkorlik va boşqa haq tölanadigan faoliyat bilan şuğullanişni taqiqlaş (ilmiy va ijodiy faoliyatdan taşqari) belgilangan; şu bilan birga uy-joy, ta'lim muassasalariga kirişda imtiyozlar kabi kafolatlar beriladi. Inglizça manbaga köra, xizmat imtiyozlariga odatda mehnat haqidan taşqari yordam puli bilan ta'minlangan turar joy, ovqat, yöl xarajatlari va pensiya kiradi. Xizmat paytida harbiy xodimlar odatda ismi, unvoni va xizmat turi körsatilgan harbiy forma kiyadi.

Uruş harakatlarida qatnaşgan harbiy xodimlar kombatant maqomiga ega: ularning harakatlari jinoyat huquqi bilan emas, uruş qonunlari bilan baholanadi va ularga harbiy asirlar haqidagi Jeneva konvensiyasi tatbiq etiladi. Gaaga konvensiyalariga köra qonuniy kombatant uçun ular: mas'ul rahbarga ega bölişi, uzoqdan körinadigan farqlovçi belgi taqişi, qurolni oçiq olib yurişi va uruş qonun-qoidalariga rioya qilişi şart. Bu şartlar bajarilmasa, harbiy xodim noqonuniy kombatant sanaladi va harbiy asir hisoblanmaydi.

Harbiy qonunçilik fuqarolik sudlari tanimaydigan huquqbuzarliklarni (ruxsatsiz ketiş, dezertirlik, buyruqqa böysunmaslik va boşqalar) belgilaydi. Uyuşmalar tuziş va söz erkinligi kabi ba'zi huquqlar çeklanadi.

Rusiyada harbiy xizmatçilar Moskva Buyuk knyazligi hujjatlarida «xizmatçi odamlar» («ratnye lyudi») nomi bilan tilga olingan. Ularga knyazga xizmat qilişga majbur dvoryanlar kirgan. «Xizmat töğrisida Ulojeniye» (1555), Ivan IV «Sudebnik»i (1559) va Aleksey Mixayloviçning «Sobor ulojeniyesi» (1649) kabi hujjatlarga köra, ular «podşoh xizmati»da turib yer va maoş olgan.

Keyinçalik «priborga köra» (yollanma) xizmatçilar toifasi paydo böldi: ularga yer berilmay, xazinadan pul va non maoşi, kiyim-keçak, qurol-aslaha berilgan. 17-asrda ularga «yangi tuzum» polklarining oddiy xizmatçilari — muşketyorlar, reyterlar, dragunlar, gusarlar va soldatlar qöşildi.

Boşlanğiç tayyorgarlik jismoniy va ruhiy jihatdan juda zör berib ötadigan jarayon bölib, yangi çaqirilganlarni harbiy talablarga moslaştiradi. Mutaxassis Deyv Grossmanga köra, unda tört usul qöllanadi: namuna körsatiş, klassik va operant şartlantiriş hamda şafqatsizlaştiriş. Şaxsiy xususiyatlar bostiriladi, kundalik tartib qattiq nazorat qilinadi, doimiy stress va jazolar guruhga moslaşişga undaydi. Çaqiriluvçilar tartibli saf maşqi (drill) orqali buyruqqa ikkilanmay itoat etişga örgatiladi; Finlyandiya armiyasi nizomiga köra, bu jangovar şaroitdagi jipslik uçun zarur. Şuningdek, ularga taktika, birinçi tibbiy yordam, qurol va jihozlardan foydalaniş örgatiladi.

Rossiyada har bir harbiy xodimga ta'limiga mos harbiy unvon beriladi; birinçi unvon çaqiruvdan keyin, harbiy qasamyoddan oldin beriladi. Ba'zi davlatlarda harbiy xizmatdan oldin, xizmat davomida yoki keyin ta'limga yordam beriladi (masalan, Kanadada Royal Military College Saint-Jean, Buyuk Britaniyada Welbeck Defence Sixth Form College, AQShda GI Bill).