iqtisodçi

Iqtisodçi — ijtimoiy fanlar tarkibiga kiruvçi iqtisodiyot sohasi bilan şuğullanuvçi mutaxassis va amaliyotçi. Bu atama ham olimlarni, ham xöjalik faoliyatini tadqiq qiliş, rejalaştiriş va boşqariş bilan band amaliyotçilarni bildiradi.

Iqtisodçi iqtisodiy nazariya va tuşunçalarni örganadi, işlab çiqadi va qöllaydi hamda iqtisodiy siyosat haqida yozadi. Sohada köplab kiçik yönalişlar bor: ular keng falsafiy nazariyalardan tortib, aniq bozorlar doirasidagi batafsil tadqiqotlargaça qamrab oladi. Bunga makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy tahlil hamda moliyaviy hisobot tahlili kiradi. Işda ekonometrika, statistika, hisoblaşning iqtisodiy modellari, moliyaviy iqtisodiyot, regulyator ta'sirini tahlil qiliş va matematik iqtisodiyot kabi usullardan foydalaniladi.

Iqtisodçilar akademik sohada, davlat boşqaruvida va xususiy sektorda işlaydi. Şuningdek, ular bank işi, moliya, buxgalteriya, savdo, marketing, biznesni boşqariş, lobbiçilik va notijorat taşkilotlarida ham band böladi. Taşkilotlarda iqtisodçilar byudjetlaştiriş tizimini işlab çiqişda qatnaşadi, byudjet ijrosini nazorat qiladi, davriy va boşqaruv hisobotlarini tayyorlaydi. Davlat sektorida tahlilçilar qonun çiqaruvçilar va ijro etuvçilarga iqtisodiy siyosat böyiça maslahat beradi.

Hozir iqtisodçilar alohida kasb egalari sifatida tan olinadi, biroq dastlabki iqtisodiy fikr mualliflari polimat faylasuflar bölgan. Eng qadimgi iqtisodiy asarlar qatoriga Aristotelning „Oeconomica“ va Ksenofontning „Oeconomicus“ asarlari kiradi; ularda mehnat taqsimoti kabi ğoyalar dastlabki şaklda körib çiqilgan. Rus tilidagi maqolada esa asiyalik olimlar tadqiqotlariga köra „dunyodagi birinçi iqtisodçi“ sifatida brahman Çanakya (taxminan miloddan avvalgi 350–283-yillar) tilga olinadi.

17-asrda zamonaviy iqtisodiy fikr şakllana boşlaganda, yetakçi mualliflar köpinça iqtisodiyot bilan birga falsafa va huquq haqida ham yozgan. Misol tariqasida Riçard Cantillon va David Hume keltiriladi. Adam Smith „Xalqlar boyligining tabiati va sabablari töğrisida tadqiqot“ asarida iqtisodiyotga töliq bağişlangan ilk yirik asarlardan birini yozgan. Uning ğoyalari klassik maktab (David Ricardo, Sey Jan Batist) va unga javoban marksizmning şakllanişiga asos bölgan.

19-asrda iqtisodiyot tobora kasbiylaşdi: Sey Jan Batist Fransiyada Conservatoire national des arts et métiersda iqtisodiyot böyiça ilk kafedrani egallagan. Asr oxirida neoklassik maktabga mansub iqtisodçilarning aksariyati akademiklar bölib, köpinça matematika böyiça tayyorgarlikka ega edi. Şu tariqa iqtisodçi obrazi polimat olimdan tor ixtisoslaşgan mutaxassisga aylana boşladi.

20-asrda John Maynard Keynes, Paul Samuelson va Milton Friedman bilan boğliq yutuqlar keynsçilik, Samuelsonning neoklassik sintezi va Friedmanning monetarizmi şakllanişiga olib keldi. 2008-yilgi moliyaviy inqiroz Buyuk retsessiyaga olib keldi va ayrim iqtisodçilarni mavjud qaraşlarni qayta körib çiqişga undadi; natijada keynsçilikning qayta tiklanişi yuzaga keldi.

Odatda iqtisodiyotning biror yönalişida işlovçi yoki şu fanda akademik darajaga ega şaxs iqtisodçi hisoblanadi. AQSh hukumatida iqtisodçi lavozimiga iqtisodiyotdan 21 semestr soatini, şuningdek statistika, buxgalteriya yoki hisob-kitobdan uç soatni öz içiga olgan daraja bilan işga olinişi mumkin. Akademik sohada iqtisodçilarning aksariyati iqtisodiyot böyiça Ph.D. darajasiga ega.

Buxgalteriya, muhandislik, huquq yoki tibbiyotdan farqli ölaroq, iqtisodçilar uçun qonun bilan belgilangan ta'lim talabi yoki litsenziya odatda yöq. Braziliyada esa bu kasb qonun bilan tartibga solinadi (1951-yil 13-avgustdagi 1411-son qonun): iqtisodçi unvoni faqat Braziliyada iqtisodiyot böyiça bakalavr darajasini olganlarga tegişli.