Mafotihul ulum
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
«Mafotihul ulum» («Ilmlar kaliti») — Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Yusuf al-Xorazmiy tomonidan yozilgan arabça qomusiy asar. U fanlarda qöllanadigan atamalarning izohlarini jamlagan.
Yaratilişi
13Asar Somoniylar vaziri Ubaydulloh ibn Ahmad Utbiyga atab yozilgan. Inglizça manbaga köra, asar saroy amaldorlari uçun muhim ma'lumotnoma sifatida möljallangan va vazir Utbi taşabbusi bilan yaratilgan; u hijriy 366-yildan (milodiy 977) keyin tez orada tugallangan deb taxmin qilinadi. Rus tilidagi maqolada asar yozilgan davr 976–991-yillar deb körsatilgan.
Muallifning tuğilgan joyi haqida ma'lumotlar bir xil emas. Özbekça maqolada u Balx şahrida tavallud topgan deyiladi. Inglizça maqolada esa muallif haqidagi ma'lumotlar kamligi ta'kidlanadi: al-Maqriziy kabi ba'zi manbalar unga «al-Balxiy» laqabini bergan, olimlar esa Marv suğoriş atamalarini yaxşi bilgani sababli uning kelib çiqişi Amudaryoning janubiy qirğoği yaqinida bölişi mumkin, deb taxmin qiladi.
Mazmuni
13Özbekça maqolaga köra, atamalar fanlar böyiça ikki bölimga ajratilgan: birinçi bölim 6 bob, ikkinçi bölim 9 bobdan iborat. Rus tilidagi maqolada asar 15 bölimdan taşkil topgani aytiladi.
Inglizça maqolaga köra, birinçi bölim diniy va arab ilmlarini öz içiga oladi: fiqh, kalom, grammatika, kotiblik (devon işi), şe'r va aruz, tarixiy xabarlar. Ikkinçi bölim arab bölmagan, xususan yunon va boşqa xalqlar bilan boğliq ilmlarni qamrab oladi: falsafa, mantiq, tib, arifmetika, geometriya, astronomiya, musiqa, mexanika va alkimyo.
Özbekça maqolada ma'muriy masalalar (iş yuritiş, soliqlar tartibi, suvdan foydalaniş), ob-havo, tib, arab tili qoidalari, kalom, fiqh va falsafaga oid bölimlar ayniqsa muhim deb körsatilgan. Rus tilidagi maqolada Xurosan va Markaziy Osiyoning ma'muriy hamda ijtimoiy atamalari bölimida turkiy hukmdorlar unvonlari (xoqon, yabğu, tarxon, inal-terin) izohlanişi qayd etilgan.
Tarjima va naşrlari
13Rus tilidagi maqolaga köra, asar 1895-yilda arab tilşunosi Gerlof van Flotenning tarjimasi va naşri bilan çop etilgan. Uşbu maqolada keltirilgan naşrlar: G. van Vloten, «Liber Mafâtîh al-olûm, explicans vocabula technica scientiarum tam Arabum quam peregrinorum» (1895; qayta naşri — 1968).
Ta'siri
13Inglizça maqolada asar qisman luğat, qisman qomus sifatida tavsiflanadi va islom ilmlarini hujjatlaştirişdagi dastlabki uriniş hisoblanişi aytiladi. Unda fors sözlari (asl şaklida ham, arablaşgan özlaşmalar sifatida ham) va örta fors (pahlaviy) leksikasi uçragani uçun u tilşunoslar va tarixçilar uçun ahamiyatli manba hisoblanadi. 20-asr boşida asarni, jumladan, Eilhard Wiedemann kabi olimlar örgangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mafotihul ulum // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1746 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMafotihul ulum. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1746
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1746
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q5713723wikidata.org · 2 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.