Malikşoh I
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Malikşoh I, töliq ismi Abulfath Jaloliddin Malikşoh (1055–1092) — Saljuqiylar sultoni, 1072–1092-yillarda hukmronlik qilgan. Otasi Alp Arslon vafotidan söng taxtga ötirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u saljuqiy sultonlarning uçinçisi bölib, uning davrida saltanat qudrat va nufuz jihatidan eng yuqori nuqtaga yetgan. Ismi arabça «malik» va forsça «şoh» sözlaridan tuzilgan, ikkalasi ham «podşoh» ma'nosini beradi.1
Yoşligi va taxtga çiqişi
13Inglizça Vikipediya Malikşohning 1055-yil avgustida tuğilganini va yoşligi Isfahonda ötganini yozadi. Yoşligidanoq u otasining yurişlarida qatnaşgan: 1064-yilda, töqqiz yoşida, Kavkazga qilingan yurişda bölgan, öşa yili qoraxoniy hukmdor Ibrohim Tamğaç xonning qizi Turkon xotunga uylangan. 1066-yilda Alp Arslon uni rasman voris deb e'lon qilib, Isfahonni uluş sifatida bergan. 1072-yilda Movarounnahrga qilingan yurişda otasi oğir yaralanib vafot etgaç, Malikşoh qöşinni öz qöliga olgan va sulton deb e'lon qilingan.
Taxtga amakisi Qovurd ham da'vo qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1073-yilda Hamadon yaqinida uç kun davom etgan jangda Malikşoh ğalaba qozonib, amakisini asir olgan. Söng u şarqqa yurib, qoraxoniylarni Toxariston va Balxdan siqib çiqargan, Termizni egallagan.
Nizomulmulk va davlat boşqaruvi
13ÖzME'ga köra, Malikşoh mamlakatni kuçli vazir Nizomulmulkning ta'siri ostida boşqargan. Nizomulmulk Alp Arslon davrida ham vazir bölgan va yoş şahzodaga murabbiylik qilgan; Malikşoh uni «otabek», ya'ni homiy deb atagan. Inglizça Vikipediya ham bu davrda haqiqiy hokimiyat deyarli butunlay vazir qölida bölganini qayd etadi.
ÖzME Malikşohga harbiy ğalabalaridan köra köproq Nizomulmulkning içki siyosati şuhrat keltirganini ta'kidlaydi. Vayron bölgan şahar va qişloqlar qayta tiklangan, yöllar yaxşilangan, xonaqoh, masjid, karvonsaroy va rasadxonalar qurilgan. Nişopur, Basra, Isfahon va Hirotda madrasalar oçilgan, Bağdoddagi Nizomiya madrasasi esa butun islom olamida maşhur bölgan. Saroyda şoirlar muntazam yiğilib turgan, olimlarga homiylik qilingan.
ÖzME'ga köra, mamlakatda diniy bağrikenglik hukm surgan: Malikşoh sunniy bölsa-da, şia imomlarining qabrlarini ziyorat qilgan. Tartibni şaxsan nazorat qiliş uçun u hukmronligi davomida saltanat hududini ön marta aylanib çiqqan. Davlatni 12 viloyatga bölib, ularni saljuqiy amirlar va laşkarboşilarga iqto, ya'ni xizmat evaziga beriladigan yer-mulk sifatida taqsimlagan.
Taqvim islohoti
13ÖzME ma'lumotiça, Malikşoh topşiriği bilan Umar Xayyom boşçiligida sosoniylardan qolgan quyoş taqvimi isloh qilingan. Yangi hisob «Malikiy yil hisobi» yoki «Jalol erasi» nomi bilan tanilgan.
Hududi va sönggi yillari
13ÖzME'ga köra, Malikşoh davrida saltanat Qaşqardan Örta dengizgaça, Kavkaz va Orol dengizidan Fors qöltiğigaça yoyilgan. Inglizça Vikipediya uning Gruziyaga, Kirmonga va Kiçik Osiyoga yurişlarini, Rum sultonligini vassalga aylantirganini, inisi Takaşning isyonini bostirganini batafsil bayon qiladi. Hukmronligining sönggi yillarida siyosiy maydonga haşşoşiylar çiqqan. Malikşoh 1092-yilda vafot etgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Malikşoh I // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4404 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMalikşoh I. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4404
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4404
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Malik-Şah Ien.wikipedia.org
- 2ÖzME, 5-jild, 141-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 141-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.