Metamorfizm

Metamorfizm (yunonça «metamorphoomai» — tubdan özgarmoq, boşqa qiyofaga kirmoq) — Yer qa'rida yuqori harorat, bosim va kimyoviy faol suyuqlik yoki gazlar (flyuidlar) ta'sirida çökindi va magmatik toğ jinslarining tuzilişi, teksturasi va mineral tarkibi özgarişi. Jarayon davomida jins asosan qattiq holatda qoladi, erib ketmaydi; natijada metamorfik toğ jinslari paydo böladi. Bu jarayonni örganadigan fan metamorfik petrologiya deb ataladi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, metamorfizm odatda 150 °C dan yuqori haroratda boşlanadi; uning yuqori çegarasi jinsning erişi boşlanadigan nuqta bilan belgilanadi — undan keyin jarayon magmatik jarayonga ötadi. Rusça Vikipediya metamorfik özgarişlar taxminan 250—1100 °C oraliğida keçişini qayd etadi va bu çegarani diagenez, ya'ni çökindilarning yer yuzasiga yaqin joyda ziçlanib qotişidan ajratiladigan nuqta sifatida körsatadi. Asosiy omillar uçta: harorat, bosim va flyuid. Flyuidlar orasida eng muhimlari suv va karbonat angidrid; ular bor joyda jinslar ança past haroratda ham eriy boşlaydi.

Issiqlik ta'sirida atomlar orasidagi boğlar uziladi, atomlar köçib, yangi birikmalar hosil qiladi. Şu yöl bilan mavjud minerallar qayta kristallanadi yoki butunlay yangi minerallar yuzaga keladi. Masalan, ohaktoş tarkibidagi mayda kalsit kristallari yiriklaşib marmarga, qumtoşdagi kvars donalari bir-biriga ziç yopişib kvarsitga aylanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, issiqlikning bu jarayondagi ahamiyatini birinçi bölib Şotlandiya tabiatşunosi Jeyms Xatton tuşungan: u 1795-yilda Şotlandiya toğlaridagi ayrim qatlamlar dastlab çökindi jins bölgan, keyin kuçli issiqlik ta'sirida özgargan, deb yozgan.

ÖzME metamorfizmni ikki katta turga — endogen (Yerning içki kuçlari bilan boğliq) va kosmogen turlarga ajratadi. Endogen metamorfizm öz navbatida regional va kontakt metamorfizmga bölinadi.

Regional metamorfizm Yer pöstining keng hududlarini qamrab oladi. ÖzME'ga köra, uning natijasida metamorfik slanetslar, kvarsitlar va marmar hosil böladi; burmali mintaqalarning vulkanogen va çökindi yotqiziqlari ham şu turdagi özgarişga uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu tur köpinça toğ hosil böliş zonalarida, ya'ni materik plitalari töqnaşadigan joylarda kuzatiladi: bu yerda Yer pösti qalinlaşadi, çuqurga botgan jinslar kuçli qizib, bosim ostida ezilib deformatsiyalanadi. Bunday jinslar qatlam-qatlam (varaqsimon) tuzilişga ega böladi. Harorat ortib borgan sari loyli jins avval gilli slanetsga, keyin fillitga, slyudali slanetsga va nihoyat gneysga aylanadi.

Kontakt metamorfizm yer qa'riga yorib kirgan yoki yuzaga otilib çiqqan magma (intruziya va ekstruziya) bilan bevosita tutaş joyda röy beradi: qaynoq massa issiğidan atrofdagi jinslar özgaradi. ÖzME'ga köra, juda yuqori haroratda bunday özgarişlar minerallarning parçalanişiga (degradatsiyasiga) olib keladi.

Kosmogen, ya'ni zarba metamorfizmi yirik meteorit Yerga urilganda yuz beradi. Bunda zarba tölqini bir zumda harorat va bosimni keskin oşiradi. Rusça Vikipediya, bulardan taşqari, yer yoriqlari zonalaridagi dinamometamorfizm, öta yuqori bosimdagi metamorfizm va avtometamorfizmni ham ajratadi. Bosim va harorat oşib boradigan özgariş progressiv, ular pasayganda yuz beradigani esa regressiv metamorfizm deyiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, jinsning kimyoviy tarkibi deyarli özgarmaydigan metamorfizm izokimyoviy deb ataladi. Flyuidlar moddalarni olib kelib-ketişi natijasida tarkib sezilarli özgaradigan holat esa metasomatoz deyiladi. Inglizça Vikipediya ham metamorfizm metasomatozsiz yoki atigi bir neça yuz metr çuqurlikda, nisbatan past bosimda (kontakt metamorfizmida bölgani kabi) keçişi mumkinligini ta'kidlaydi.

Metamorfizm natijasida hosil bölgan jinslar dastlabki jinsga qarab ikki guruhga bölinadi: çökindi jinslardan kelib çiqqanlari parametamorfik, magmatik jinslardan hosil bölganlari esa ortometamorfik deyiladi. ÖzME'ga köra, ular orasida slanets, gneys, marmar, kvarsit va rogoviklar keng tarqalgan; karbonatli jinslardan marmar va kalsifirlar hosil böladi. Çuqurlikda paydo bölgan eklogitlar asosan granat va jadeitdan tarkib topadi. Skarnlar, ya'ni ohaktoş bilan magma tutaşgan joyda gidrotermal eritmalar ta'sirida özgargan jinslar, temir va mis kabi rudalarning muhim manbai hisoblanadi. ÖzME metamorfik jinslarning köpçiligi foydali qazilma sifatida qimmatli ekanini ta'kidlaydi.