Mogadişo

Mogadişo (mahalliy nomi Hamar yoki Xamar) — Somalining poytaxti, eng yirik şahri va asosiy porti. U Hind okeani sohilida, Benadir viloyatida joylaşgan.

Materialllarda şahar asosçilari haqida turliça fikr bor. Özbekça Vikipediyaga köra, şaharga 12-asrda arab va fors savdogarlari asos solgan. Inglizça Vikipediyada esa arab va fors asosçilari haqidagi qaraş eskirgan deb baholanadi: şahar mahalliy savdo tarmoği asosida, arab köçişlaridan oldin şakllangan, deyiladi. Qadimgi Sarapion porti Mogadişo bilan boğlanadi, biroq rus tilidagi maqolada bu taxmin qarşi dalillar bilan keltirilgan.

Örta asrlarda Mogadişo sultonligi savdo tarmoğini yuritgan, oltin savdosida yetakçi bölgan va öz tangasini zarb etgan. Keyinçalik u Ajuran davlati tarkibiga kirgan. Ibn Battuta 1331-yilda şaharni „juda katta şahar“ deb tasvirlagan va mato eksportini qayd etgan. Rusça maqolaga köra, 1335-yil atrofida sulton lik Pate sultonligi tomonidan bosib olingan. 1499-yilda şahar Vasko da Gama boşçiligidagi portugal kemalari bombardimonidan katta zarar körgan.

1871-yilda Zanzibar sultoni şaharni egallagan; 1892-yilda uni Italiyaga bergan, Italiya 1905-yilda sotib olib, Italiya Somalisining poytaxtiga aylantirgan. 1941-yil 26-fevralda Britaniya qöşinlari şaharni egalladi; Italiya 1952-yilda qaytib keldi. 1960-yilda Somali mustaqillikka erişib, Mogadişo poytaxt böldi. 1969-yilgi harbiy töntarişdan keyin Siad Barre hokimiyat tepasiga keldi. 1990–1991-yillarda isyonçilar şaharni egallab, Barre iste'foga çiqdi; 1991–1992-yillardagi janglarda şaharning katta qismi vayron böldi. 2006–2011-yillarda şahar Ötiş davri hukumati va aş-Şabob örtasidagi kuraş maydoniga aylandi; 2011-yil avgustda AMISOM va hukumat qöşinlari şaharni nazoratga oldi. Şundan söng yöllar va infratuzilma tiklana boşladi.

Şahar Hind okeani sohilida, dengiz sathidan 9 m balandlikda joylaşgan. Uebi-Şabelle daryosi şahardan taxminan 30 km narida ötadi. Iqlimi yarim quruq subekvatorial; yillik yoğin rusça maqolada 429 mm, özbekça maqolada 400 mm dan ziyod deyilgan. Yil davomida issiq: eng yuqori qayd etilgan harorat +36 °C, eng past +15 °C.

Aholi soni haqida ma'lumotlar turliça: özbekça Vikipediyada 900 ming kişi (1996), rusça maqolada 2 610 000 (2023), inglizçada şahar aholisi taxminan 4 126 815 deb baholanadi. Rusça maqolada şahar maydoni 350 km². Inglizça maqolaga köra, şahar an'anaviy ravişda tört uruğ — Moorshe, Iskaşato, DhabarWeyne va Bandawow — yaşaydigan joy hisoblanadi.

Mogadişo — mamlakatning asosiy porti, xalqaro ahamiyatli aeroporti va avtomobil yöllari tuguni bor. Özbekça maqolaga köra, u yirik sanoat markazi bölib, işlab çiqaruvçi korxonalarning yarmi şu yerda: neftni qayta işlaş, yoğoçsozlik, sut, göşt va un kombinatlari, poyabzal, parfyumeriya, tamaki, gugurt, paxta tozalaş korxonalari, kemasozlik va ta'mirlaş. Hunarmandçilik rivojlangan. Örta asrlarda şahar töqimaçilik (toob benadir) va oltin savdosi bilan maşhur bölgan.

Şahar markazida minorali masjid (1238), Faxriddin masjidi (1269) va munitsipalitet binosi (1905) saqlangan. Gareza saroyi 1800-yillar oxirida qurilgan bölib, hozir muzey va kutubxona vazifasini bajaradi. Şaharda Milliy teatr, Xalq saroyi, Milliy universitet va uning kutubxonasi, Milliy muzey hamda ilmiy tadqiqot muassasalari bor. Somali milliy universiteti 1954-yilda taşkil etilgan.