Monarxiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Monarxiya (yunonça monarçia — «yakka hokimlik») — davlat boşqaruvi şakli; unda davlat boşliği yakka şaxs — Monarx (qirol, podşo, imperator, sulton, amir va boşqalar) bölib, u odatda umrbod hukm suradi va hokimiyat meros tariqasida oila a'zolariga ötadi. Monarxiyaga qarama-qarşi boşqaruv şakli respublika hisoblanadi.1
Etimologiyasi
13Inglizça Vikipediyaga köra, atama yunonça monos («yolğiz») va arxein («hukm qilmoq») sözlaridan tuzilgan monarkhia — «bir kişining hukmronligi» birikmasiga borib taqaladi; u keyingi davr lotin tili va eski fransuz tili orqali Yevropa tillariga ötgan.
Turlari
13ÖzME monarxiyaning ikki asosiy turini ajratadi. Mutlaq (absolyut) monarxiyada monarxning hokimiyatini çeklaydigan biror davlat organi bölmaydi. Konstitutsiyaviy monarxiyada esa monarx hokimiyati konstitutsiya bilan çeklanadi: qonunlarni parlament qabul qiladi, ijro hokimiyatini hukumat amalga oşiradi. ÖzME'ga köra, ayrim mamlakatlarda monarx ayni vaqtda diniy rahbar ham hisoblanadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, bugungi kunda mutlaq monarxiyalar ön ikkitaga yaqin, zamonaviy monarxiyalarning köpçiligi esa konstitutsiyaviy bölib, ulardagi monarx asosan an'anaviy va marosimiy vazifalarni bajaradi. Şu bilan birga, Marokaş, Qatar, Lixtenşteyn va Tailand kabi mamlakatlarda monarx hamon katta siyosiy ta'sirga ega.
Taxt vorisligi
13Monarxiya köpinça irsiy böladi: taxt monarx vafot etgaç uning farzandi yoki boşqa qarindoşiga ötadi. Inglizça Vikipediyaga köra, vorislikning qon yaqinligi, töğri çiziq böyiça katta farzandga ötiş (primogenitura), oiladagi eng katta erkakka ötiş kabi turli tizimlari qöllangan. Saylanadigan monarxiyalar ham mavjud: bunda monarxni maxsus kengaş umrbod yoki muayyan muddatga saylaydi. Hozir Kambodja, Malayziya, Birlaşgan Arab Amirliklari va Vatikan şunday davlatlardir.
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, monarxiyaning ildizlari tarixdan oldingi qabila boşliqlari hokimiyatiga borib taqaladi; ma'lum bölgan eng qadimgi monarxlar qatorida Misr fir'avni Narmer va Şumerdagi Kiş şahri podşosi Enmebaragesi bor. Qadimgi Misr, Xitoy, Hindiston va Mesopotamiyada monarx ilohiy kelib çiqişga ega deb hisoblangan va diniy vazifalarni ham bajargan. Yunon tarixçisi Polibiy monarxiyani aristokratiya va demokratiya bilan birga davlatning uç «yaxşi» şaklidan biri deb hisoblagan.
XIX asr boşida dunyodagi mustaqil davlatlarning qariyb yarmi monarxiya bölgan. Keyinçalik, ayniqsa Birinçi va Ikkinçi jahon uruşlaridan söng, köp monarxiyalar örnini respublikalar egallagan.
Bugungi holati
13Inglizça Vikipediyaga köra, hozir dunyodagi 43 suveren davlatda monarx bor; ulardan ön beştasi Hamdöstlik qirolliklari bölib, ularning davlat boşliği Buyuk Britaniya qiroli Karl III hisoblanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Monarxiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2746 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMonarxiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2746
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2746
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Monarçyen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 714-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 714-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.