muftiy

Muftiy (arabça — fatvo beruvçi) — musulmonlarda diniy-huquqiy masalalar böyiça fatvo berişga vakolatli şaxs. Özbek tilidagi Vikipediyada u oliy lavozimli ruhoniy sifatida ta'riflanadi, ingliz tilidagi Vikipediyada esa fatvo beriş malakasiga ega islom huquqşunosi deyiladi.

Muftiy diniy-huquqiy masalalarni izohlaş, talqin qiliş va şariatni tatbiq etiş borasida hal qiluvçi huquqqa ega. Uning fikr va qarorlari odatda fatvolarda bayon etiladi va musulmonlar uçun qöllanma hisoblanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, fatvo mamlakatda keng tarqalgan islom yönalişi (sunniylik, şialik va boşqalar) fiqhiga hamda şariat mazhabiga asoslanadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyada muftiyning fatvosi majburiy bölmagan fikr deb ta'riflanadi. Fatvo beriş faoliyati «iftoʼ» deb ataladi. Fatvo sörov asosida beriladi: u oddiy «ha» yoki «yöq» javobidan tortib kitob hajmidagi risolagaça bölişi mumkin. Klassik tizimda muftiylar uç vazifani bajargan: musulmonlarga islom böyiça, jumladan urf-odat va axloq masalalarida, maslahat beriş; sudlarga şariatning nozik masalalari böyiça maslahat beriş; şariat huquqini işlab çiqişda iştirok etiş. Zamonaviy davrda muftiylar odatda marosimlar va kundalik hayotga oid savollarda aholiga maslahat beradi. Ayrimlari davlat tomonidan tayinlanadi, ayrimlari maslahat kengaşlarida işlaydi, yana ayrimlari televideniye yoki internet orqali savollarga javob beradi.

Özbekiston musulmonlari idorasiga muftiy boşçilik qiladi. U ulamolar kengaşi yiğilişida 5 yil muddatga saylanadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, muftiylik va fatvoning ildizlari Qur'onga borib taqaladi. Muhammad payğambar vafotidan (632) söng musulmonlar diniy yöl-yöriq uçun sahobalarga, keyin tobeinlarga murojaat qilgan. Milodiy 8-asrga kelib muftiylar islom huquqini izohlovçi huquq mutaxassislari sifatida tan olingan. Vaqt ötişi bilan sunniy muftiylar asta-sekin davlat boşqaruv tizimiga qöşilgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1517-yilgaça musulmonlarning oliy ruhoniysi xalifalar hisoblangan. Şu yildan xalifa unvonini Usmonli sultonlari olgaç, ular diniy masalalar böyiça fatvo çiqariş huquqiga ega örinbosarlar tayinlay boşlagan. Birinçi muftiy Kamolpoşşo bölgan.

Rossiya imperiyasida 1788-yilda Ekaterina II farmoni bilan Orenburg mağometan diniy majlisi (muftiyot) taşkil etilgan; uning birinçi muftiysi Muhamedjon Husainov edi. Majlis masjidlar qurilişi va ta'mirini, nikohlarni, vaqf va mulkiy nizolarni nazorat qilgan hamda mullalik lavozimiga da'vogarlarning bilimini sinagan. 1794-yilda Simferopolda Tavrida mağometan diniy idorasi tuzilgan. SSSRda 1944–1990-yillarda törtta hududiy muftiyot faoliyat yuritgan: Şimoliy Kavkaz, Örta Osiyo va Qozoğiston, Zakavkazye hamda Rossiya markaziy musulmonlar diniy idorasi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, an'anaviy qaraşda muftiy Qur'on, hadis va huquqiy adabiyotni puxta bilgan, yaxşi fazilatli olim hisoblangan. «Adab al-muftiy» qöllanmalariga köra, muftiy baloğatga yetgan, musulmon, işonçli, aqli raso, fiqhdan ta'lim olgan va gunohkor bölmasligi lozim.

Nomzod odatda bir neça yil bir yoki bir neçta tan olingan olimlardan arab tili grammatikasi, hadis, huquq va boşqa diniy fanlarni örgangan. Ustoz uni tayyor deb topganda ijoza (guvohnoma) bergan. Dastlabki asrlarda muftiy mujtahid, ya'ni hukmlarni manbalardan mustaqil çiqara oladigan huquqşunos deb hisoblangan. Taxminan 1200-yildan boşlab huquqşunoslar zamondoş muftiylarda bunday bilim bölmasligi mumkinligini qabul qila boşlagan va muftiy bilan mujtahid tuşunçalari ajratilgan.

Qozilikdan farqli ölaroq, fatvoni malakali ayollar ham berişi mumkin bölgan. Amalda esa uzoq öqişni tugatganlarning aksariyati erkaklar bölgan.