Navröz

Navröz (forsça «nav» — yangi va «röz» — kun) — quyoş (şamsiya) yil hisobida yangi yilning birinçi kuni hamda Markaziy Osiyo, Eron, Kavkaz va Yaqin Şarqdagi köplab xalqlarning qadimiy bayrami. U bahorgi teng kunlikka, ya'ni Quyoş Hamal burjiga kiradigan kunga töğri keladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu sana Grigoriy kalendari böyiça odatda 19–22-mart oraliğiga tuşadi; Özbekistonda bayram 21-martda nişonlanadi. Navröz azaldan tabiatning uyğonişi va dala işlarining boşlanişi bayrami hisoblangan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, bayramning ildizlari zardöştiylik an'analariga borib taqaladi va u uç ming yildan ortiq vaqtdan beri nişonlanadi. ÖzME tarixiy manbalarga tayanib, Navrözni bayram qiliş ahamoniylar davridayoq rasm bölganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyada ham ahamoniylar poytaxti Persepolda ötkazilgan bahor tantanalari haqidagi yunon tarixçisi Ksenofont ma'lumoti eslatiladi, biroq «Navröz» sözining özi ahamoniy bitiklarida uçramaydi.

ÖzME'ga köra, dastlab bu bayramni ötroq dehqon jamoalari nişonlagan, keyinçalik u ular orqali yarim ötroq va köçmançi turkiy xalqlarning ham udumiga aylangan. Arab istilosidan söng bir muddat taqiqlangan bölsa-da, xalq uni nişonlaşni davom ettirgan. IX–X asrlarda mintaqada mahalliy sulolalar hokimiyatni qölga olgaç, bayram yana rasmiy tus olgan.

Abulqosim Firdavsiy «Şohnoma»da qadimgi pahlaviy kitoblarga suyanib, Navröz paydo bölişini afsonaviy şoh Jamşid nomi bilan boğlaydi. Abu Rayhon Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida bayram haqida batafsil ma'lumot bor, Umar Xayyomga nisbat beriladigan «Navröznoma» esa butunlay şu mavzuga bağişlangan. Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit-turk» asarida bahor va Navrözga oid xalq qöşiqlari keltirilgan. ÖzME'ga köra, Narşaxiy «Buxoro tarixi»da Navröz kuni Siyovuş qabri boşida xöroz söyilişi va bu odat uç ming yildan oşiq davom etib kelayotganini yozgan.

Özbekiston hududida Navrözga bir neça kun oldin tayyorgarlik boşlangan. ÖzME'ga köra, undirilgan buğdoy maysasidan sumalak qaynatilgan, kökat çuçvara va yalpizli somsa pişirilgan. Bayram kunlari uloq, kuraş, otçopar kabi xalq öyinlari, sayillar ötkazilgan, bahorni madh etuvçi qöşiqlar aytilgan. Birinçi kuni bolalar töp bölib xonadonlarga borib Navröz qöşiqlarini kuylagan, uy egalari esa ularni sovğa va taomlar bilan siylagan; bolalar olgan narsalarining bir qismini qişloqdagi yolğiz va muhtoj kişilarga ulaşgan. Bu odat Samarqand va Jizzax viloyatlarining ayrim qişloqlarida hozirgaça saqlangan.

Inglizça Vikipediyada boşqa mamlakatlardagi udumlar ham tilga olinadi: Eronda nomi «sin» harfi bilan boşlanadigan yetti narsadan iborat «haft-sin» dasturxoni bezatiladi, uy-joy tozalanadi, qarindoşlar ziyorat qilinadi, bayramning 13-kuni tabiat qöynida ötkaziladi. Undirilgan buğdoydan pişiriladigan şirin taom (samanu yoki sumalak) köp xalqlarda bayramning ramziga aylangan.

ÖzME'ga köra, sovet davrida, ayniqsa 1980-yillarning örtalarida Navröz asossiz ravişda diniy marosimlar qatoriga qöşilib, nişonlaş çeklangan. Inglizça Vikipediya SSSR parçalanişidan oldin bayram faqat Eron va Afğonistonda rasmiy nişonlanganini, Markaziy Osiyo va Kavkaz respublikalari esa mustaqillikdan söng uni milliy bayram deb e'lon qilganini qayd etadi. Hozir Özbekistonda 21-mart dam oliş kuni bölib, bayram sayillari, konsertlar, mahalla tadbirlari ötkaziladi; yolğiz keksalar, uruş va mehnat faxriylari hamda mehribonlik uylari tarbiyalanuvçilari yöqlanadi.

Navröz YuNESKOning insoniyat nomoddiy madaniy merosi röyxatiga kiritilgan; inglizça Vikipediyaga köra, unga Özbekiston bilan birga Afğoniston, Ozarboyjon, Hindiston, Eron, Iroq, Qozoğiston, Qirğiziston, Mongoliya, Pokiston, Tojikiston, Turkiya va Turkmaniston ham taqdim etilgan. BMT Boş Assambleyasi 2010-yil fevralda qabul qilgan 64/253-rezolyutsiya bilan 21-mart Xalqaro Navröz kuni deb e'tirof etilgan.