Navröz

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25–26-b. — ziyouz.com

Navröz (fors. — yangi kun) — şamsiya (quyoş) yil hisobida yilning birinçi kuni (q. Kalendar); Örta Osiyo va Şarq mamlakatlarida yaşovçi xalqlarning qad. an'anaviy bayrami. Bahorgi teng kunlikka (21 yoki 22 mart), ya'ni Quyoşning Hamal burjiga kirişiga töğri keladi. N. dehqonçilik işlarini boşlaş bayrami ham hisoblanadi. N. bayramida ommaviy xalq sayillari uyuştirilgan, yangi ungan kökatlardan tansiq taomlar pişirilgan, ba'zi ekinlarni ekiş boşlangan. Dastlab, N. bayramini ötkaziş ötroq dehqonlarda rasm bölgan, keyinçalik ular orqali yarim ötroq va köçmançi turkiy xalqlarning ham urf-odatlariga aylangan. Asrlar utişi b-n turli xalqlarda N. bayramini ötkaziş marosimlari ularning turmuş tarziga, mafkurasiga moslaşgan.

Tarixiy manbalarga köra, N.ni bayram qiliş axomaniylar davridan boşlangan va Örta Osiyo, Eron, Afğoniston xalqlarida eng katta bayramlardan biri hisoblangan. Bu ölkalarga islom dini kiritilganidan keyin N. bayrami man qilingan, ammo xalq öz sevgan bayramini nişonlaşda davom etgan. Örta Osiyo va Eron xalqlari arab xalifaligi hukmronligidan qutulgan davr (9—10- a.)dan boşlab, N. bayramini ötkaziş yana rasmiy tuye olgan.

Qad. paxlaviy kitoblardagi ma'lumotlarga asoslanib, Abulqosim Firdavsiy özining «Şohnoma» asarida N. bayramining paydo bölişini afsonaviy şoh Jamşid nomi b-n boğlaydi. N. bayrami haqidagi ma'lumotlar Abu Rayhon Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» va b. asarlarida, Umar Xayyomning «Navröznoma» asarida uçraydi. Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit-turk» asarida N.ga bağişlangan xalq qöşiqlari keltirilgan. Örta osiyolik tarixçi olim Abu Bakr alnarşaxiy (899— 959) özining «Buxoro tarixi» asarida N. kuni Siyovuş kabri boşida odamlar xöroz söyişlarini va bunga uç ming yildan ortiqroq vaqt ötganini yozgan («Buxoro tarixi», T., 1966). Örta Osiyo hududida N. bayrami nişonlanganligi töğrisida boşqa manbalarda ham ma'lumotlar bor. Hoz. Özbekiston hududida yaşagan xalqlar ham bu kunni yangi yilning boşlanişi deb quvonç b-n kutib olganlar. Bir neça kun ilgari tayyorgarlik işlari boşlangan. Buğdoyni undirişga qöyilgan va uning maysasidan sumalak tayyorlangan, kökat çuçvara, yalpiz somsa kabi taomlar pişirilgan, otçopar, uloq, kuraş singari xalq öyinlari, sayillar ötkazilgan, bahor haqida qöşiqlar kuylangan. N.ning birinçi kuni qişloq joylarida bolalar töp-töp bölib xonadonlar eşigi oldida N.ga bağişlangan qöşiq aytişgan. Xonadon egasi ularni sovğa-salom va yeguliklar b-n siylagan. Bolalar yeguliklarning bir qismini qişloqdagi beva-beçoralarga ulaşişgan. Bu udum hozir ham Samarqand va Jizzax viloyatlarining ayrim qişloqlarida saqlangan. N. yangi yil bayramigina bölib qolmay, mehnat bayrami ham hisoblangan.

Keltirilgan ma'lumotlardan körinib turibdiki, Örta Osiyoda ham N. bayrami islom dini qabul kilinmasdan ança ilgari rasm bölgan. Lekin, sobiq sovet tuzumi davrida (20-a. 80-y. lar örtalaridan) asossiz ravişda N. diniy bayram va marosimlar qatorida man kilindi. Özbekiston va Örta Osiyodagi boşqa mamlakatlar mustaqillikka erişgaç, boşqa qadriyatlar katorida N. bayrami yana tiklandi. Hozir Özbekistonda ham N. umumxalq bayramlaridan biri sifatida nişonlanadi, 21 mart dam oliş kuni deb e'lon qilingan. Har yili şu kuni respublikaning barça viloyatlaridagi xiyobon va maidonlarda bayram sayillari taşkil qilinadi, koniyertlar beriladi. Bir neça kun mobaynida mahallalarda N.ga bagişlangan tadbirlar ötkaziladi, sumalak, halim va b. tansiq taomlar pişiriladi. N. kunlari hokimliklar, mahallalarning faollari, xayr-ehson taşkilotlari — mexribonlik uylari bolalari, uruş va mehnat faxriylari, yolğiz keksalar huzuriga taşrif buyurib, ularni qutlab, sovğa-salomlar ulaşadi.

Ad.: Özbekiston yuksaliş yölida, T., 2001; Qoraboyev U., Özbek xalq bayramlari, T., 2002.

Şavkat Mirolimov.

Q.: Kalendar, Kalendar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАВРЎЗ (форс. — янги кун) — шамсия (қуёш) йил ҳисобида йилнинг биринчи куни (қ. Календарь); Ўрта Осиё ва Шарқ мамлакатларида яшовчи халқларнинг қад. анъанавий байрами. Баҳорги тенг кунликка (21 ёки 22 март), яъни Қуёшнинг Ҳамал буржига киришига тўғри келади. Н. деҳқончилик ишларини бошлаш байрами ҳам ҳисобланади. Н. байрамида оммавий халқ сайиллари уюштирилган, янги унган кўкатлардан тансиқ таомлар пиширилган, баъзи экинларни экиш бошланган. Дастлаб, Н. байрамини ўтказиш ўтроқ деҳқонларда расм бўлган, кейинчалик улар орқали ярим ўтроқ ва кўчманчи туркий халқларнинг ҳам урф-одатларига айланган. Асрлар утиши б-н турли халқларда Н. байрамини ўтказиш маросимлари уларнинг турмуш тарзига, мафкурасига мослашган.

Тарихий манбаларга кўра, Н.ни байрам қилиш ахоманийлар давридан бошланган ва Ўрта Осиё, Эрон, Афғонистон халқларида энг катта байрамлардан бири ҳисобланган. Бу ўлкаларга ислом дини киритилганидан кейин Н. байрами ман қилинган, аммо халқ ўз севган байрамини нишонлашда давом этган. Ўрта Осиё ва Эрон халқлари араб халифалиги ҳукмронлигидан қутулган давр (9—10- а.)дан бошлаб, Н. байрамини ўтказиш яна расмий туе олган.

Қад. пахлавий китоблардаги маълумотларга асосланиб, Абулқосим Фирдавсий ўзининг «Шоҳнома» асарида Н. байрамининг пайдо бўлишини афсонавий шоҳ Жамшид номи б-н боғлайди. Н. байрами ҳақидаги маълумотлар Абу Райҳон Берунийнинг «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» ва б. асарларида, Умар Хайёмнинг «Наврўзнома» асарида учрайди. Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит-турк» асарида Н.га бағишланган халқ қўшиқлари келтирилган. Ўрта осиёлик тарихчи олим Абу Бакр алнаршахий (899— 959) ўзининг «Бухоро тарихи» асарида Н. куни Сиёвуш кабри бошида одамлар хўроз сўйишларини ва бунга уч минг йилдан ортиқроқ вақт ўтганини ёзган («Бухоро тарихи», Т., 1966). Ўрта Осиё ҳудудида Н. байрами нишонланганлиги тўғрисида бошқа манбаларда ҳам маълумотлар бор. Ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида яшаган халқлар ҳам бу кунни янги йилнинг бошланиши деб қувонч б-н кутиб олганлар. Бир неча кун илгари тайёргарлик ишлари бошланган. Буғдойни ундиришга қўйилган ва унинг майсасидан сумалак тайёрланган, кўкат чучвара, ялпиз сомса каби таомлар пиширилган, отчопар, улоқ, кураш сингари халқ ўйинлари, сайиллар ўтказилган, баҳор ҳақида қўшиқлар куйланган. Н.нинг биринчи куни қишлоқ жойларида болалар тўп-тўп бўлиб хонадонлар эшиги олдида Н.га бағишланган қўшиқ айтишган. Хонадон эгаси уларни совға-салом ва егуликлар б-н сийлаган. Болалар егуликларнинг бир қисмини қишлоқдаги бева-бечораларга улашишган. Бу удум ҳозир ҳам Самарқанд ва Жиззах вилоятларининг айрим қишлоқларида сақланган. Н. янги йил байрамигина бўлиб қолмай, меҳнат байрами ҳам ҳисобланган.

Келтирилган маълумотлардан кўриниб турибдики, Ўрта Осиёда ҳам Н. байрами ислом дини қабул килинмасдан анча илгари расм бўлган. Лекин, собиқ совет тузуми даврида (20-а. 80-й. лар ўрталаридан) асоссиз равишда Н. диний байрам ва маросимлар қаторида ман килинди. Ўзбекистон ва Ўрта Осиёдаги бошқа мамлакатлар мустақилликка эришгач, бошқа қадриятлар каторида Н. байрами яна тикланди. Ҳозир Ўзбекистонда ҳам Н. умумхалқ байрамларидан бири сифатида нишонланади, 21 март дам олиш куни деб эълон қилинган. Ҳар йили шу куни республиканинг барча вилоятларидаги хиёбон ва маидонларда байрам сайиллари ташкил қилинади, кониертлар берилади. Бир неча кун мобайнида маҳаллаларда Н.га багишланган тадбирлар ўтказилади, сумалак, ҳалим ва б. тансиқ таомлар пиширилади. Н. кунлари ҳокимликлар, маҳаллаларнинг фаоллари, хайр-эҳсон ташкилотлари — мехрибонлик уйлари болалари, уруш ва меҳнат фахрийлари, ёлғиз кексалар ҳузурига ташриф буюриб, уларни қутлаб, совға-саломлар улашади.

Ад.: Ўзбекистон юксалиш йўлида, Т., 2001; Қорабоев У., Ўзбек халқ байрамлари, Т., 2002.

Шавкат Миролимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.