Oqin

Oqin (qozoqça: aqin, qirğizça: akin) — qozoq va qirğizlarning badihagöy şoiri va kuyçisi. Oqin şe'r va qöşiqni özi ijod qilib, kuylab ijro etadi.

Oqinlar dömbira (qirğizlarda qömuz) jörligida poetik folklorning turli janrlari — doston, tölğov, terma va qöşiq namunalarini ijro etadi. Ular oilaviy marosimlarda iştirok etadi, ijtimoiy hayotning turli masalalariga oid asarlar yaratadi. An'anaviy matnni aynan takrorlamay, unga ijodiy özgartişlar kiritadi.

Oqin köpinça jamiyatdagi hodisalarga yoki milliy bayramlardagi vaziyatga munosabat bildirib, töliq improvizatsiya qiladi. Bayramlarda oqinlar bellaşuvi (aytis) ötkaziladi: oqinlar navbatma-navbat şe'riy şaklda bir-birini mazax qilişga harakat qiladi yoki özlari xohlagan mavzuni tanlaydi. Hokimiyat va siyosat haqida gap ketganda, rasmiylar ba'zan aytilganlarni senzura qilişga urinadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Markaziy Osiyoda sovet davrigaça köçmançi turmuş va qişloq aholisining köpçiligi savodsiz bölgan şaroitda oqinlar xalqning fikr va tuyğularini ifodalaş, ijtimoiy illatlarni foş etiş va qahramonlarni madh etişda muhim örin tutgan. Sovet davrida ularning repertuaridan Leninni madh etuvçi qöşiqlar ham örin olgan. Hozirgi oqinlar öz şe'rlarini naşr ham ettirişi mumkin.

Oqinlar ijodkor sifatida jirov va jirçilardan farq qiladi: jirovlar va manasçilar qöşiq ijroçilari yoki doston aytuvçilaridir. Ayrim manbalarda manasçilar ham oqinlarning alohida turi sifatida körilişi aytiladi.

Köçmançi turmuş tarzi va oqinlar san'atining ötkinçiligi ötmişda asarlarni qoğozga yozib saqlaşga imkon bermagan, şu sababli oqinlarning aksariyat asarlari yöqolib ketgan.

Maşhur qozoq oqinlari qatorida Janak Kambaruli (1760—1857), Maxambet Utemisov (1804—1846), Suyunbay Aronuli (1815—1898), Akan Sere Koramsauli (1843—1913), Jambul Jabayev (1846—1945) va Kenen Azerbaev (1884—1976) tilga olinadi. Qirğiz oqinlari sifatida Togoloq Moldo (1860—1942), Toktogul Satilganov (1864—1933), Kalyk (1883—1953) va boşqalar zikr etiladi. Ba'zi oqinlarning yaşagan yillari manbalarda turliça: masalan, Birjan-sal Kojagulov özbekça maqolada 1835—1929, rus va ingliz maqolalarida 1834—1897 deb berilgan.

Boşqirdlarda oqinlar an'anaviy ravişda sesaeng deb ataladi va ular uç simli dömbira sadolari ostida şe'r öqigan. Özbeklarda ayrim joylarda (Toşkent va Sirdaryo atroflarida) «oqin» atamasi dostonçi ma'nosida, ba'zan sözamol, çeçan kişilarga nisbatan işlatiladi. Qoraqalpoğistonda ham baxşi, oqin va jirovlar bor.

Ingliz tilidagi Vikipediyada «aqın» sözi fors tilidagi akhund unvonidan kelib çiqqan va 19-asrda qozoq hamda qirğiz tillariga kirgan deb hisoblanişi aytiladi; ayrim qozoq olimlari uni «oqim» ma'nosidagi söz bilan boğlaşga harakat qilgan.