Buxoro Xalq Sovet Respublikasi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 778–783-b. — ziyouz.com
Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) (192024) Buxoro amirligida amirlik tuzumi ağdarib taşlangaç, yuzaga kelgan xalq respublikasi. Mayd. 182,193 ming km2, axoliyey 2,2 mln. kişidan ortiq, asosan özbeklar, tojiklar va turkmanlar, qisman qozoq, qoraqalpoq, tatar va buxoro yahudiylari yaşagan. BXSR Xorazm Respublikasi, Turkiston ASSR va Afgoniston davlatlari b-n çegaradoş bölib, poytaxti Buxoro ş. bölgan.
Şarqdagi yirik davlatlardan biri hisoblangan Buxoro amirligi 1868 y.ga kelib podşo Rossiyasining yarim mustamlakasiga aylangandan söng xalqning tirikçiligi ilgaridan ham oğirlaşgan edi. Amirlikdagi xalq qözğolonlari podşo Rossiyasi qöşinlari yordamida bostirilardi. Rus ma'murlari amirlikda katta imtiyozlarga ega bölgan. Rossiyadagi demokratik jarayonlar, 1908 y. Turkiyada bölgan yoş şurklar işilobi, xususan Petrograddagi 1917 y. fev. inqilobidan keyin amirlik hududida jadidçilik va undan ösib çiqqan yoş buxoroliklar harakati kuçaydi.
1917 y. 7 apr.da amir Olimxon mamlakatda islohotlar ötkaziş töğrisida farmon çiqardi. Lekin amirning bu farmoni amalda joriy qilinmadi. Jadidlar Buxoro ş.da namoyiş uyuştirgandan söng (q. Buxoroda 1917 yil aprel namoyişi), mamlakatda ularni yeppasiga ta'qib qiliş boşlandi. Okg. töntarişidan keyin Rossiya b-n Buxoro örtasida munosabatlar yomonlaşdi. Turkiston XKS Buxoro davlatiga ğanimlik qilib, amir hukumatini kuç b-n ağdarişga urindi. Bolşeviklar şu maqsadda yoş buxorolik jadidlarni qöllabquvvatlaşdi. 1918 y. mart oyida Turkiston ölkasi XKS raisi F. Kolesov qömondonligidagi qizil askarlar mamlakat poytaxti Buxoro ş.ga hujum uyuştirdilar (q. Kolesov voqeasi). Ularning hujumi muvaffaqiyatsiz tugagan bölsa ham, Buxorodagi siyosiy tuzumni özgartiriş uçun uriniş töxtamadi. Afsuski, amir Olimxon mamlakat taqdiri hal qilinayotgan uşbu fursatda muxolifatdagi yoş buxoroliklar firkasi (partiyasi) arboblari b-n til topişa olmadi. U mamlakatda konstitutsion monarxiya va demokratik tartibotlarni örnatmoqçi bölgan jadidlar — yoş buxoroliklarni yöqotiş yölini tutdi. Fayzulla Xöjayevnint ta'kidlaşiça, Kolesov voqeasidan keyin amir mamlakatda 3000 kişiii qatl qilgan. S. Ayniyiint yozişiça, faqat poytaxt — eski Buxoro emas, balki Ğijduvon, Şofirkon, Vobkent, Qoraköl, Çorjöy, Xatirçi, Karmana, Qarşi, Şahrisabz bekliklarida ham minglab kişilar jadidlikda ayblanib nohaq öldirildi. Buxorolik jadidlarning tirik qolgan vakillari Samarqand, Toşkent va Moskvaga jönab ketişga majbur bölişdi, yoş buxoroliklarning bir kismi 1918 y. yozida Toşkentda Buxoro Kompartiyasini tuzişdi, F. Xöjayev Moskvadagi muhojirlik davrida — 1918 y. okt.da Turkiston respublikasining RSFSR hukumati huzuridagi muxtor vakolatxonasi qoşida yoş buxoroliklar partiyasining bölimini taşkil qiddi. 1920 y. yanvda Toşkentda F. Xöjayev boşçiligida inqilobçi yoş buxoroliklar partiyasining Turkiston Markaziy byurosi taşkil qilindi. Bolşeviklar yoş buxoroliklardan amirlik hokimiyatini ağdarişda foydalandilar. Ular ham taktik maqsadlarni közlagan holda bolşeviklarga yaqinlaşişdi. 1920 y. 25 avg.da qömondon M. V. Frunze Turkfront qöşinlariga «qözğolon kötargan Buxoro mehnatkaşlariga yordam körsatiş töğrisida» buyruq berdi. 1920 y. 2 sentda Turkfront qöşinlari amirlik hokimiyatini ağdarib taşladi (q. Buxoro bosqini).
1920 y. 14 sent.da bölgan Xalq Nozirlar Şörosi, Revkom va BKP MKning umumiy yiğilişida 9 kişidan iborat Butun Buxoro inqilobiy qömitasi (raisi Abdulqodir Muxitdinov) va respublika hukumati — 11 kişidan iborat Xalq Nozirlar Şörosi (raisi Fayzulla Xöjayev) tuzildi. Buxoro inqilobiy qömitasining a'zolari qilib Muinjon Aminov, Olimjon Akçurin, Abdulhamid Oripov, Sobir Yusupov, Hoji Hasan Ibrohimov, Fayzulla Xöjayev, Qulmuhamedov tayinlandi. Mamlakatni boşqariş maqsadida tuzilgan Buxoro Xalq Nozirlar Şörosi tarkibi quyidagiça edi: rais va xorijiytaşqi işlar (nozir — F. Xöjayev), maorif (Qori Yöldoş Pölatov), içki (doxiliya) işlar (M. Saidjonov), moliya (U. Pölatxöjayev), davlat nazorati (N. Husainov), favqulodda komissiya (raisi — Ibrohimov), adliya (M. Burhonov), harbiy (Şihobuddinov), savdo va sanoat (M. Mansurov) nozirliklari. Bu paytga kelib inqilobçi yoş buxoroliklar firqasi a'zolari Buxoro Kompartiyasi safiga kirişga majbur bölgan edilar. Uşbu örinda ta'kidlaş joizki, asosan jadidlardan taşkil topgan Buxoro hukumati öşa paytda ma'lumotli kişilar yiğilgan hukumatlardan biri hisoblangan. Nozirlar Buxoro, Istanbul, Moskva va b. şaharlarda ta'lim olişgan edi. Buxoro jadidlari özlarining islohotçilik ğoyalarini yangi hukumatdagi faoliyatlari davomida amalga oşirişga harakat qildilar.
1920 y. 6—8 okt.da amirning yozgi saroyi — Sitorai Mohi Xosada çaqirilgan Butun Buxoro xalq vakillarining lqurultoyida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi — BXSR tuzilganligi tantanali ravişda e'lon qilindi. Bu davlat tuzumi jihatidan xalq demokratik hokimiyati edi. Uning zimmasiga qisqa muddat içida örta asrçilik an'analari meros qolgan amir Buxorosini demokratik davlatga aylantirişdek tarixiy vazifani bajariş tuşdi. Qurultoy davlat hokimiyatining qonun çiqaruvçi oliy organi bölgan Buxoro inqilobiy qömitasi (Markaziy Revkom), Buxoro Xalq Nozirlar Şörosi — dastlabki hukumat tarkibini uzilkesil tasdiqladi. Ularning vakolat muddati 2qurultoygaça uzaytirildi. Uşbu qurultoyda I. Ye. Lyubimov RSFSR hukumati Buxoro Respublikasining mustaqilligini tan olganligini aytişga şoşildi. 1920 y. okt.—noyab. oylarida BXSR b-n RSFSR örtasida muvaqqat harbiysiyosiy axdlaşuv va şartnoma tuzildi. 1921 y. 4 martda har ikki davlat örtasida «Ittifoq şartnomasi» imzolandi. Uşbu şartnomalar mustaqil siyosat yuritişga harakat qilayotgan yoş Buxoro davlati arboblari faoliyatini muayyan darajada çeklaşga olib keldi. «Ittifoq şartnomasi» mustaqil Buxoro davlati hududida sovet qöşinlari turişini «qonuniy» asoslab berdiki, mazkur hol BXSR içki işlariga Rossiyaning töğridantöğri harbiy jihatdan qurolli aralaşuvidan boşqa narsa emas edi. Buxoro hukumati oldida turgan eng asosiy vazifalardan biri yersuv masalasini hal qiliş edi. 1920 y. 30 sent.da Buxoro Markaziy Revkomi «Yer töğrisida»gi dekretni qabul qildi. Dekretga muvofiq, sobiq amir, uning qarindoşlari va amaldorlari qölidagi butun yermulk kambağal va yersiz dehqonlarga berilişi kerak edi. Şuningdek, dekretga köra, «xiroj», «amlok» va b. soliqlar bekor qilindi. Arxiv hujjatlarida keltirilişiça, fakat Eski Buxoro tumanlari va Çorjöy bekligida sobiq amir va beklarga qaraşli 10000 tanob yer musodara kdlinib, kambağal dehqonlarga taqsimlab berildi. Yangi tuzum va uning ijobiy çoratadbirlarini aholi ma'qullab kutib oldi. Joylarda inqilobiy qömitalar tuzildi. Birok yangi hokimiyat tomonidan mulkdorlar tabaqasiga nisbatan körilgan qattiq çoralar, ularga tegişli butun molmulkning musodara qilinişi, saroy ayonlari va amir amaldorlarining yeppasiga hibsga olinişi va otib taşlanişi, amir xazinasining Moskvaga olib ketilişi, majburiy oziq-ovqat «razvyorstkasi» va uning qattiqqöllik b-n amalga oşirilişi, islom dini va ulamolarga nisbatan duşmanlik siyosati, respublika hududida turgan kizil armiya ta'minotining aholi zimmasiga yuklatilişi, buning ustiga, kizil askarlarning bosqinçilik va talonçilik «faoliyati» haqqoniy ravişda xalqning kuçli noroziligiga sabab böldi. Respublikadagi ijtimoiysiyosiy munosabatlar ham keskinlaşdi. Yoş davlat yetakçisi F. Xöjayev murakkab va oğir şaroitda işlaşga majbur böldi. Buxoro hukumati içida siyosiy böliniş kuçaydi. Bir tarafdan, Buxoro Kompartiyasi içidagi «söl» va «öng» kommunistlarga karşi ğoyaviy jihatdan kuraş olib borişga töğri kelsa, ikkinçi tarafdan, RSFSR va uning favqulodda organlari bölgan Turkkomissiya, Turkbyuro yoş «mustaqil davlat»ning bosgan har bir qadamini sergaklik b-n nazorat qilib turar edi. Şunday bölişiga qaramasdan F. Xöjayev, U. Pölatxöjayev, O. Xöjayev, Fitrat, M. Aminov, M. Saidjonov, S. Xöjayev, M. Mansurov, A. Muxitdinov va b. hukumatda demokratik yöl tutib, mö'tadil mavqeda turdilar. Ular BXSRning amalda mustaqil bölişi, e'tiqod erkinligi, islohotlar ötkaziş zarurligini yoklab çikdilar.
1921 y. 18—23 sent.da bölgan Butun Buxoro xalq vakillarining 2qurultoyida demokratik ruxdagi BXSR Konstitutsiyasi qabul qilindi. Buxoro tarixidagi dastlabki Konstitutsiya fuqarolarning demokratik huquq va erkinliklarini qonun yöli b-n mustaxkamladi. Konstitutsiyada davlatni idora etiş uçun xalqning barça tabaqa vakillarining iştiroki ta'minlandi. Xususiy mulk va savdo-sotiq erkinliklari Konstitutsiyada öz ifodasini topdi. Buxoroda örnatilgan tuzum xalq demokratik respublikasi edi. BXSRning Konstitutsiyasi barça fuqarolarga teng siyosiy huquq berdi, milliy tengsizlikni yöqotdi. Konstitutsiyaga köra, BXSRning oliy organi — Butun Buxoro xalq vakillari qurultoyi bölib, u har 2000 saylovçiga bir vakil saylanadigan 350 a'zodan iborat edi. Qurultoy yiliga bir marta çaqirilar va unda respublika konstitutsiyasini qabul qiliş, özgarişlar kiritiş, hukumatning hisoboti va davlat byudjetniy tasdiqlaş kabi muhim masalalar körilar edi. Konstitutsiyaga köra, qurultoylar örtasida qonun çiqaruvçi va nazorat qiluvçi oliy organ — Butun Buxoro MIK xisoblanadi. Qurultoyda Butun Buxoro MIK raisi qilib Usmonxöja Pölatxöjayev saylandi (1922 y. avg.da bölgan 3qurultoyda bu lavozimni Porso Xöjayev egalladi). Konstitutsiyaga muvofiq Xalq Nozirlar Şörosi davlat hokimiyatini ijro qiluvçi va boşqaruvçi oliy organi sifatidagi öz vazifasini saqlab qoldi. Qurultoyda milliy masalaga katta e'tibor berildi. Buxoro MIK huzurida Omongeldi Omonov boşçiligida Turkman bölimi tuzildi. Keyinçalik şu asosda Turkman avtonom viloyati taşkil qilinib, unga milliy muxtoriyat huquqi berildi. Turkman va tojik xalqi uçun madaniyma'rifiy va b. muassasalar oçildi.
Buxorodagi demokratik jarayonlarga mamlakat taşqarisidan tazyiq tobora kuçayib bordi. 1923 y. 3 iyunda Buxoroga SSSR Qurolli Kuçlarining Boş qömondoni S. S. Kamenev, Turkfront Inqilobiy Harbiy Kengaş raisi A. I. Kork, RKP (b) MK Örta Osiyo byurosi a'zosi Mixaylov va b. kelişdi. Ular Buxoro hukumati faoliyatidan qoniqmayotganliklarini oçiq aytib, sotsialistik özgarişlarni jadallaştiriş kerakligini ta'kidlaşdi. Oradan köp ötmay — 12 iyunda RKP(b) MK Siyosiy byurosi maxsus qaror qabul qilib, Buxoro hukumatini sovetlaştiriş çoratadbirlarini belgilab berdi. Sovet hukumati öz buyruqlarini tez va qarşiliksiz amalga oşiriş uçun RKP(b) MK kotibi Ya. E. Rudzutakni Buxoroga jönatdi. 23 iyunda BKP MK yopiq plenumida Rudzutak iştirok qilib, Buxoro hukumati rahbarlari va mahalliy kommunistlar oldiga qat'iy talablarni qöydi. F. Xöjayevning eng yaqin safdoşlari bölgan sobiq yoş buxorolik jadidlar Otaulla Xöjayev (taşqi işlar noziri), Fitrat (maorif noziri), Sattor Xöjayev (moliya noziri), Muinjon Aminov (EKOSO raisi) lavozimlaridan çetlaştirilib, Buxoro davlati hududidan çiqarib yuborildi. Qori Yöldoş Pölatov, Rahimjon Yusufzoda, Muzaxar Maxsum Burhonov, Hoji Hamro Yöldoşev ham mas'ul lavozimlardan olib taşlandi. Buxoro hukumati Moskva va Toşkentning «kommunistça saboği»ni olgan «tajribali sovet xodimlari» b-n töldirildi. Plenumning özida Buxoro Kompartiyasi MK kotibi Muhametdinov örniga A. Rahimboyev Buxoro Kompartiyasi MK mas'ul kotibi qilib saylandi. Hukumatda Turkistondan yuborilgan emissarlarning ta'siri kuçayib bordi. Inqilobiy ekstremistik unsurlar bu b-n çeklanib qolmasdan, 14 avg.da bölgan Buxoro MIK favqulodda sessiyasida Konstitutsiyaga özgartiriş kiritişga ham muvaffaq böldilar. 1923 y. 11—17 okt.da bölgan Butun Buxoro 4qurultoyi Konstitutsiyani özgartiriş töğrisidagi qarorni tasdiqladi. Unga binoan barça savdogar, mulkdor va sobiq amaldorlar saylov huquqidan mahrum qilindi. Ammo işçi va kosiblarning saylov huquqi kengaytirildi. Şuningdek, qurultoyda jamiyatda ijtimoiy beqarorlikni kuçaytiradigan «Sovet qurilişi töğrisida» maxsus qaror qabul qilindi. Jamiyat tobora siyosiylaşib bordi. Buxoroda ötkazilayotgan demokratik islohotlarning takdiri xavf ostida qoldi. Markazning talabi b-n mamlakatda sun'iy ravişda sotsialistik qayta qurişlarni amalga oşirişga kirişildi. Respublikadagi bu keskin siyosiy vaziyat qurolli muxolifat harakatining kuçayişida ham öz ifodasini topdi.
Buxoroda amir hokimiyati ağdarib taşlangan dastlabki haftalardayoq mamlakatning ğarbiy, markaziy va şarqiy qismlarida qizil armiyaning bosqinçilik siyosati va bolşeviklar zulmiga qarşi istiqlolçilik harakati boşlangan edi.
Buxoro respublikasidagi iqtisodiy siyosat va xöjalik sohasidagi islohotlar ziddiyatli tarzda keçdi. Buxoro inqilobiy qömitasining 1921 y. 5 yanv. dagi dekreta hamma yerlarni umumxalq mulki deb e'lon qiddi. Vaqf yerlari tugatiddi, ayrim toifadagi xöjaliklarning çorva mollari va mulklari musodara qilindi. Suğoriş tizimi izdan çiqsi, ekin maydonlari qisqarib, çorva mollarining soni kamayib ketdi. Şu b-n bir vaktda köplab ijobiy işlar ham amalga oşirildi. 1921 y. kuzida yerni tortib oliş bekor qilindi. Buxoro MIKning umumiy afv töğrisidagi 1922 y. 25 may dekreta vaqflarni tugatişni töxtatiş, qozixonalar işini, şariat körsatmalarini tiklaş va b.ni e'lon qildi. Uşa yilning noyab.da yangi iqtisodiy siyosat (NEP)ga ötiş e'lon etildi. Buxoro davlat banki tuzilib, pul islohoti amalga oşirildi. Dehqonlarni moddiy rağbatlantiriş çoralari körildi. Bu q.x.ni barqaror rivojlanişiga olib keldi. 1923 y. suğoriladigan yerlar maydoni 1913 y.dagi darajaga yaqinlaşib qoldi (92,3%). T. y. tiklanib, z-d va fkalar qaytadan işga tuşdi. Bu paytga kelib Buxoro respublikasida 19 ta korxona, 500 dan ortiq bozor işlab turdi, xususiy sarmoya 12000 savdogarlar mablağidan iborat böldi. 1923 y. 4 ta aralaş aksionerlik jamiyati, 30 ta yirik savdo firmalari faoliyat körsatayotgan edi. Davlat savdosi va kooperatsiyasiga berilgan yordam öz samarasini körsatdi.
1923 y. mart oyida Turkiston, Buxoro va Xorazm iqtisodiy jihatdan birlaştirildi va uni boşqariş uçun Örta Osiyo Iqtisodiy Kengaşi (Sredaz EKOSO) tuzildi. F.Xöjayev Örta Osiyoning iqtisodiy jihatdan birlaşuvi töğrisidagi fikrni boşida qöllab-quvvatlamadi. Çunki u iqtisodiy siyosatni işlab çiqiş, hatto mintaqa xalq xöjaligi istiqbollari töğrisida qaror qabul qilişgaça bölgan barça işlar Markaz qöliga ötayotganligini eng avvalo sezgan va bu siyosatning maş'um oqibatlarini çuqur tuşungan arbob edi. Özi kuçli iqtisodçi bölgan F. Xöjayev Buxoro tomonidan Rossiya va Turkistonga yetkazib beriladigan mollarga aniq tovar ekvivalenti belgilaş zarurligi töğrisida ayniqsa taşvişlanib gapirar edi. Buxoro hududida joylaşgan Rossiya qöşinlari Buxoro davlatining oziqovqati va yemxaşagi b-n ta'minlanar edi. Hukumat boşliği F. Xöjayev Rossiya qöşinlari sonini 15000 kişigaça qisqartiriş töğrisidagi masalani Moskva oldiga bir neça marta qöydi.
Buxoro Sovet Sotsialistax Respublikasi. (BSSR). 1924 y. 1820 sent. da Butun Buxoro xalq vakillarining 5qurultoyi bölib ötdi. Qurultoy 19 sent. da BXSRni Buxoro Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantiriş töğrisida qaror qabul qildi. BSSRning tuzilişi yuqoridan turib sun'iy tarzda amalga oşirilgan hodisa edi. Natijada taraqkiyotning demokratik yöli inkor qilinib, sotsialistik yönaliş tanlandi. Markazdagi bolşevik rahbarlarining Buxoro va Xorazm xalq respublikalarini sotsialistik respublikaga aylantirişdan közda tutgan asosiy maqsadlari mahalliy xalqlarni tezroq sovetlaştiriş va ruslaştiriş, ularning ongiga kommunizm mafkurasini singdiriş edi. Şarqda «sotsializmning porloq ğalabasi»ni ta'minlaş uçun bu juda zarur edi.
Qurultoyda F. Xöjayev hukumatning işi töğrisida hisobot berdi va «Örta Osiyoning milliy davlat çegaralanişi töğrisida» ma'ruza qildi.
Qurultoy qatnaşçilari xalq hukumatining 4 yillik iş faoliyati yakunlarini çiqarib, Örta Osiyoda milliy respublikalar tuziş zarurligini yoklaşdi. 1924 y. 18 noyab. da Turkiston ASSR, Buxoro SSR va Xorazm SSR MIKlari qöşma qaror qabul qildilar va şu qarorga binoan öz vakolatlarini Uzbekiston SSR Sovetlarining Ta'sis qurultoyiga qadar iş körib kelgan Fayzulla Xöjayev raisligida yangi taşkil etilgan Özbekiston SSR Muvaqqat inqilobiy komitetiga topşirdilar. Şunday qilib, Örta Osiyo respublikalarining milliyhududiy çegaralanişi deb atalmiş tadbir asosida 1924 y. noyab. oyi oxirida Buxoro SSR tugatilib, uning hududi yangi taşkil etilgan Özbekiston SSR, Turkmaniston SSR va Tojikiston ASSR (1929 y.dan Tojikiston SSR)ga kiritildi.
Ad.: Xöjayev F., Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1926, 1997; Sadriddin Liniy, Buxoro inqilobi tarixi uçun materiallar, M., 1926; Fitrat, Amir Olimxonning hukmronlik davri, T., 1992;Amir Sayyid Olimxon, Buxoro xalqining hasrati tarixi, T., 1991; Işanov A. I., Buxarskaya Narodnaya Sovetskaya Respublika, T., 1969; Uzbekiston tarixi (19171993), T., 1994; Uzbekiston tarixining dolzarb muammolariga yangi çizgilar, T., 1999; Özbekistonning yangi tarixi. 2kitob. Uzbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida, T., 2000; Qosimov F., Buxoro respublikasi tarixşunosligi, Buxoro, 1996; Buxoro: tarix sahifalari, Buxoro, 1999; Rajabov Q., Mustaqil Turkiston fikri uçun mujodalalar, T., 2000.
Qahramon Rajabov.
Q.: Buxoro bosqini, Buxoroda 1917 Yil Aprel Namoyişi, Kolesov voqeasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО ХАЛҚ СОВЕТ РЕСПУБЛИКАСИ (БХСР) (192024) Бухоро амирлигида амирлик тузуми ағдариб ташлангач, юзага келган халқ республикаси. Майд. 182,193 минг км2, ахолией 2,2 млн. кишидан ортиқ, асосан ўзбеклар, тожиклар ва туркманлар, қисман қозоқ, қорақалпоқ, татар ва бухоро яҳудийлари яшаган. БХСР Хоразм Республикаси, Туркистон АССР ва Афгонистон давлатлари б-н чегарадош бўлиб, пойтахти Бухоро ш. бўлган.
Шарқдаги йирик давлатлардан бири ҳисобланган Бухоро амирлиги 1868 й.га келиб подшо Россиясининг ярим мустамлакасига айлангандан сўнг халқнинг тирикчилиги илгаридан ҳам оғирлашган эди. Амирликдаги халқ қўзғолонлари подшо Россияси қўшинлари ёрдамида бостириларди. Рус маъмурлари амирликда катта имтиёзларга эга бўлган. Россиядаги демократик жараёнлар, 1908 й. Туркияда бўлган ёш шурклар ищилоби, хусусан Петрограддаги 1917 й. фев. инқилобидан кейин амирлик ҳудудида жадидчилик ва ундан ўсиб чиққан ёш бухороликлар ҳаракати кучайди.
1917 й. 7 апр.да амир Олимхон мамлакатда ислоҳотлар ўтказиш тўғрисида фармон чиқарди. Лекин амирнинг бу фармони амалда жорий қилинмади. Жадидлар Бухоро ш.да намойиш уюштиргандан сўнг (қ. Бухорода 1917 йил апрель намойиши), мамлакатда уларни еппасига таъқиб қилиш бошланди. Окг. тўнтаришидан кейин Россия б-н Бухоро ўртасида муносабатлар ёмонлашди. Туркистон ХКС Бухоро давлатига ғанимлик қилиб, амир ҳукуматини куч б-н ағдаришга уринди. Большевиклар шу мақсадда ёш бухоролик жадидларни қўллабқувватлашди. 1918 й. март ойида Туркистон ўлкаси ХКС раиси Ф. Колесов қўмондонлигидаги қизил аскарлар мамлакат пойтахти Бухоро ш.га ҳужум уюштирдилар (қ. Колесов воқеаси). Уларнинг ҳужуми муваффақиятсиз тугаган бўлса ҳам, Бухородаги сиёсий тузумни ўзгартириш учун уриниш тўхтамади. Афсуски, амир Олимхон мамлакат тақдири ҳал қилинаётган ушбу фурсатда мухолифатдаги ёш бухороликлар фиркаси (партияси) арбоблари б-н тил топиша олмади. У мамлакатда конституцион монархия ва демократик тартиботларни ўрнатмоқчи бўлган жадидлар — ёш бухороликларни йўқотиш йўлини тутди. Файзулла Хўжаевнинт таъкидлашича, Колесов воқеасидан кейин амир мамлакатда 3000 кишиии қатл қилган. С. Айнийиинт ёзишича, фақат пойтахт — эски Бухоро эмас, балки Ғиждувон, Шофиркон, Вобкент, Қоракўл, Чоржўй, Хатирчи, Кармана, Қарши, Шаҳрисабз бекликларида ҳам минглаб кишилар жадидликда айбланиб ноҳақ ўлдирилди. Бухоролик жадидларнинг тирик қолган вакиллари Самарқанд, Тошкент ва Москвага жўнаб кетишга мажбур бўлишди, ёш бухороликларнинг бир кисми 1918 й. ёзида Тошкентда Бухоро Компартиясини тузишди, Ф. Хўжаев Москвадаги муҳожирлик даврида — 1918 й. окт.да Туркистон республикасининг РСФСР ҳукумати ҳузуридаги мухтор ваколатхонаси қошида ёш бухороликлар партиясининг бўлимини ташкил қидди. 1920 й. янвда Тошкентда Ф. Хўжаев бошчилигида инқилобчи ёш бухороликлар партиясининг Туркистон Марказий бюроси ташкил қилинди. Большевиклар ёш бухороликлардан амирлик ҳокимиятини ағдаришда фойдаландилар. Улар ҳам тактик мақсадларни кўзлаган ҳолда большевикларга яқинлашишди. 1920 й. 25 авг.да қўмондон М. В. Фрунзе Туркфронт қўшинларига «қўзғолон кўтарган Бухоро меҳнаткашларига ёрдам кўрсатиш тўғрисида» буйруқ берди. 1920 й. 2 сентда Туркфронт қўшинлари амирлик ҳокимиятини ағдариб ташлади (қ. Бухоро босқини).
1920 й. 14 сент.да бўлган Халқ Нозирлар Шўроси, Ревком ва БКП МКнинг умумий йиғилишида 9 кишидан иборат Бутун Бухоро инқилобий қўмитаси (раиси Абдулқодир Мухитдинов) ва республика ҳукумати — 11 кишидан иборат Халқ Нозирлар Шўроси (раиси Файзулла Хўжаев) тузилди. Бухоро инқилобий қўмитасининг аъзолари қилиб Муинжон Аминов, Олимжон Акчурин, Абдулҳамид Орипов, Собир Юсупов, Ҳожи Ҳасан Иброҳимов, Файзулла Хўжаев, Қулмуҳамедов тайинланди. Мамлакатни бошқариш мақсадида тузилган Бухоро Халқ Нозирлар Шўроси таркиби қуйидагича эди: раис ва хорижийташқи ишлар (нозир — Ф. Хўжаев), маориф (Қори Йўлдош Пўлатов), ички (дохилия) ишлар (М. Саиджонов), молия (У. Пўлатхўжаев), давлат назорати (Н. Ҳусаинов), фавқулодда комиссия (раиси — Иброҳимов), адлия (М. Бурҳонов), ҳарбий (Шиҳобуддинов), савдо ва саноат (М. Мансуров) нозирликлари. Бу пайтга келиб инқилобчи ёш бухороликлар фирқаси аъзолари Бухоро Компартияси сафига киришга мажбур бўлган эдилар. Ушбу ўринда таъкидлаш жоизки, асосан жадидлардан ташкил топган Бухоро ҳукумати ўша пайтда маълумотли кишилар йиғилган ҳукуматлардан бири ҳисобланган. Нозирлар Бухоро, Истанбул, Москва ва б. шаҳарларда таълим олишган эди. Бухоро жадидлари ўзларининг ислоҳотчилик ғояларини янги ҳукуматдаги фаолиятлари давомида амалга оширишга ҳаракат қилдилар.
1920 й. 6—8 окт.да амирнинг ёзги саройи — Ситораи Моҳи Хосада чақирилган Бутун Бухоро халқ вакилларининг lқурултойида Бухоро Халқ Совет Республикаси — БХСР тузилганлиги тантанали равишда эълон қилинди. Бу давлат тузуми жиҳатидан халқ демократик ҳокимияти эди. Унинг зиммасига қисқа муддат ичида ўрта асрчилик анъаналари мерос қолган амир Бухоросини демократик давлатга айлантиришдек тарихий вазифани бажариш тушди. Қурултой давлат ҳокимиятининг қонун чиқарувчи олий органи бўлган Бухоро инқилобий қўмитаси (Марказий Ревком), Бухоро Халқ Нозирлар Шўроси — дастлабки ҳукумат таркибини узилкесил тасдиқлади. Уларнинг ваколат муддати 2қурултойгача узайтирилди. Ушбу қурултойда И. Е. Любимов РСФСР ҳукумати Бухоро Республикасининг мустақиллигини тан олганлигини айтишга шошилди. 1920 й. окт.—нояб. ойларида БХСР б-н РСФСР ўртасида муваққат ҳарбийсиёсий ахдлашув ва шартнома тузилди. 1921 й. 4 мартда ҳар икки давлат ўртасида «Иттифоқ шартномаси» имзоланди. Ушбу шартномалар мустақил сиёсат юритишга ҳаракат қилаётган ёш Бухоро давлати арбоблари фаолиятини муайян даражада чеклашга олиб келди. «Иттифоқ шартномаси» мустақил Бухоро давлати ҳудудида совет қўшинлари туришини «қонуний» асослаб бердики, мазкур ҳол БХСР ички ишларига Россиянинг тўғридантўғри ҳарбий жиҳатдан қуролли аралашувидан бошқа нарса эмас эди. Бухоро ҳукумати олдида турган энг асосий вазифалардан бири ерсув масаласини ҳал қилиш эди. 1920 й. 30 сент.да Бухоро Марказий Ревкоми «Ер тўғрисида»ги декретни қабул қилди. Декретга мувофиқ, собиқ амир, унинг қариндошлари ва амалдорлари қўлидаги бутун ермулк камбағал ва ерсиз деҳқонларга берилиши керак эди. Шунингдек, декретга кўра, «хирож», «амлок» ва б. солиқлар бекор қилинди. Архив ҳужжатларида келтирилишича, факат Эски Бухоро туманлари ва Чоржўй беклигида собиқ амир ва бекларга қарашли 10000 таноб ер мусодара кдлиниб, камбағал деҳқонларга тақсимлаб берилди. Янги тузум ва унинг ижобий чоратадбирларини аҳоли маъқуллаб кутиб олди. Жойларда инқилобий қўмиталар тузилди. Бирок янги ҳокимият томонидан мулкдорлар табақасига нисбатан кўрилган қаттиқ чоралар, уларга тегишли бутун молмулкнинг мусодара қилиниши, сарой аъёнлари ва амир амалдорларининг еппасига ҳибсга олиниши ва отиб ташланиши, амир хазинасининг Москвага олиб кетилиши, мажбурий озиқ-овқат «развёрсткаси» ва унинг қаттиққўллик б-н амалга оширилиши, ислом дини ва уламоларга нисбатан душманлик сиёсати, республика ҳудудида турган кизил армия таъминотининг аҳоли зиммасига юклатилиши, бунинг устига, кизил аскарларнинг босқинчилик ва талончилик «фаолияти» ҳаққоний равишда халқнинг кучли норозилигига сабаб бўлди. Республикадаги ижтимоийсиёсий муносабатлар ҳам кескинлашди. Ёш давлат етакчиси Ф. Хўжаев мураккаб ва оғир шароитда ишлашга мажбур бўлди. Бухоро ҳукумати ичида сиёсий бўлиниш кучайди. Бир тарафдан, Бухоро Компартияси ичидаги «сўл» ва «ўнг» коммунистларга карши ғоявий жиҳатдан кураш олиб боришга тўғри келса, иккинчи тарафдан, РСФСР ва унинг фавқулодда органлари бўлган Турккомиссия, Туркбюро ёш «мустақил давлат»нинг босган ҳар бир қадамини сергаклик б-н назорат қилиб турар эди. Шундай бўлишига қарамасдан Ф. Хўжаев, У. Пўлатхўжаев, О. Хўжаев, Фитрат, М. Аминов, М. Саиджонов, С. Хўжаев, М. Мансуров, А. Мухитдинов ва б. ҳукуматда демократик йўл тутиб, мўътадил мавқеда турдилар. Улар БХСРнинг амалда мустақил бўлиши, эътиқод эркинлиги, ислоҳотлар ўтказиш зарурлигини ёклаб чикдилар.
1921 й. 18—23 сент.да бўлган Бутун Бухоро халқ вакилларининг 2қурултойида демократик рухдаги БХСР Конституцияси қабул қилинди. Бухоро тарихидаги дастлабки Конституция фуқароларнинг демократик ҳуқуқ ва эркинликларини қонун йўли б-н мустахкамлади. Конституцияда давлатни идора этиш учун халқнинг барча табақа вакилларининг иштироки таъминланди. Хусусий мулк ва савдо-сотиқ эркинликлари Конституцияда ўз ифодасини топди. Бухорода ўрнатилган тузум халқ демократик республикаси эди. БХСРнинг Конституцияси барча фуқароларга тенг сиёсий ҳуқуқ берди, миллий тенгсизликни йўқотди. Конституцияга кўра, БХСРнинг олий органи — Бутун Бухоро халқ вакиллари қурултойи бўлиб, у ҳар 2000 сайловчига бир вакил сайланадиган 350 аъзодан иборат эди. Қурултой йилига бир марта чақирилар ва унда республика конституциясини қабул қилиш, ўзгаришлар киритиш, ҳукуматнинг ҳисоботи ва давлат бюджетный тасдиқлаш каби муҳим масалалар кўрилар эди. Конституцияга кўра, қурултойлар ўртасида қонун чиқарувчи ва назорат қилувчи олий орган — Бутун Бухоро МИК хисобланади. Қурултойда Бутун Бухоро МИК раиси қилиб Усмонхўжа Пўлатхўжаев сайланди (1922 й. авг.да бўлган 3қурултойда бу лавозимни Порсо Хўжаев эгаллади). Конституцияга мувофиқ Халқ Нозирлар Шўроси давлат ҳокимиятини ижро қилувчи ва бошқарувчи олий органи сифатидаги ўз вазифасини сақлаб қолди. Қурултойда миллий масалага катта эътибор берилди. Бухоро МИК ҳузурида Омонгелди Омонов бошчилигида Туркман бўлими тузилди. Кейинчалик шу асосда Туркман автоном вилояти ташкил қилиниб, унга миллий мухторият ҳуқуқи берилди. Туркман ва тожик халқи учун маданиймаърифий ва б. муассасалар очилди.
Бухородаги демократик жараёнларга мамлакат ташқарисидан тазйиқ тобора кучайиб борди. 1923 й. 3 июнда Бухорога СССР Қуролли Кучларининг Бош қўмондони С. С. Каменев, Туркфронт Инқилобий Ҳарбий Кенгаш раиси А. И. Корк, РКП (б) МК Ўрта Осиё бюроси аъзоси Михайлов ва б. келишди. Улар Бухоро ҳукумати фаолиятидан қониқмаётганликларини очиқ айтиб, социалистик ўзгаришларни жадаллаштириш кераклигини таъкидлашди. Орадан кўп ўтмай — 12 июнда РКП(б) МК Сиёсий бюроси махсус қарор қабул қилиб, Бухоро ҳукуматини советлаштириш чоратадбирларини белгилаб берди. Совет ҳукумати ўз буйруқларини тез ва қаршиликсиз амалга ошириш учун РКП(б) МК котиби Я. Э. Рудзутакни Бухорога жўнатди. 23 июнда БКП МК ёпиқ пленумида Рудзутак иштирок қилиб, Бухоро ҳукумати раҳбарлари ва маҳаллий коммунистлар олдига қатъий талабларни қўйди. Ф. Хўжаевнинг энг яқин сафдошлари бўлган собиқ ёш бухоролик жадидлар Отаулла Хўжаев (ташқи ишлар нозири), Фитрат (маориф нозири), Саттор Хўжаев (молия нозири), Муинжон Аминов (ЭКОСО раиси) лавозимларидан четлаштирилиб, Бухоро давлати ҳудудидан чиқариб юборилди. Қори Йўлдош Пўлатов, Раҳимжон Юсуфзода, Музахар Махсум Бурҳонов, Ҳожи Ҳамро Йўлдошев ҳам масъул лавозимлардан олиб ташланди. Бухоро ҳукумати Москва ва Тошкентнинг «коммунистча сабоғи»ни олган «тажрибали совет ходимлари» б-н тўлдирилди. Пленумнинг ўзида Бухоро Компартияси МК котиби Муҳаметдинов ўрнига А. Раҳимбоев Бухоро Компартияси МК масъул котиби қилиб сайланди. Ҳукуматда Туркистондан юборилган эмиссарларнинг таъсири кучайиб борди. Инқилобий экстремистик унсурлар бу б-н чекланиб қолмасдан, 14 авг.да бўлган Бухоро МИК фавқулодда сессиясида Конституцияга ўзгартириш киритишга ҳам муваффақ бўлдилар. 1923 й. 11—17 окт.да бўлган Бутун Бухоро 4қурултойи Конституцияни ўзгартириш тўғрисидаги қарорни тасдиқлади. Унга биноан барча савдогар, мулкдор ва собиқ амалдорлар сайлов ҳуқуқидан маҳрум қилинди. Аммо ишчи ва косибларнинг сайлов ҳуқуқи кенгайтирилди. Шунингдек, қурултойда жамиятда ижтимоий беқарорликни кучайтирадиган «Совет қурилиши тўғрисида» махсус қарор қабул қилинди. Жамият тобора сиёсийлашиб борди. Бухорода ўтказилаётган демократик ислоҳотларнинг такдири хавф остида қолди. Марказнинг талаби б-н мамлакатда сунъий равишда социалистик қайта қуришларни амалга оширишга киришилди. Республикадаги бу кескин сиёсий вазият қуролли мухолифат ҳаракатининг кучайишида ҳам ўз ифодасини топди.
Бухорода амир ҳокимияти ағдариб ташланган дастлабки ҳафталардаёқ мамлакатнинг ғарбий, марказий ва шарқий қисмларида қизил армиянинг босқинчилик сиёсати ва большевиклар зулмига қарши истиқлолчилик ҳаракати бошланган эди.
Бухоро республикасидаги иқтисодий сиёсат ва хўжалик соҳасидаги ислоҳотлар зиддиятли тарзда кечди. Бухоро инқилобий қўмитасининг 1921 й. 5 янв. даги декрета ҳамма ерларни умумхалқ мулки деб эълон қидди. Вақф ерлари тугатидди, айрим тоифадаги хўжаликларнинг чорва моллари ва мулклари мусодара қилинди. Суғориш тизими издан чиқци, экин майдонлари қисқариб, чорва молларининг сони камайиб кетди. Шу б-н бир вактда кўплаб ижобий ишлар ҳам амалга оширилди. 1921 й. кузида ерни тортиб олиш бекор қилинди. Бухоро МИКнинг умумий афв тўғрисидаги 1922 й. 25 май декрета вақфларни тугатишни тўхтатиш, қозихоналар ишини, шариат кўрсатмаларини тиклаш ва б.ни эълон қилди. Уша йилнинг нояб.да янги иқтисодий сиёсат (НЭП)га ўтиш эълон этилди. Бухоро давлат банки тузилиб, пул ислоҳоти амалга оширилди. Деҳқонларни моддий рағбатлантириш чоралари кўрилди. Бу қ.х.ни барқарор ривожланишига олиб келди. 1923 й. суғориладиган ерлар майдони 1913 й.даги даражага яқинлашиб қолди (92,3%). Т. й. тикланиб, з-д ва фкалар қайтадан ишга тушди. Бу пайтга келиб Бухоро республикасида 19 та корхона, 500 дан ортиқ бозор ишлаб турди, хусусий сармоя 12000 савдогарлар маблағидан иборат бўлди. 1923 й. 4 та аралаш акционерлик жамияти, 30 та йирик савдо фирмалари фаолият кўрсатаётган эди. Давлат савдоси ва кооперациясига берилган ёрдам ўз самарасини кўрсатди.
1923 й. март ойида Туркистон, Бухоро ва Хоразм иқтисодий жиҳатдан бирлаштирилди ва уни бошқариш учун Ўрта Осиё Иқтисодий Кенгаши (Средаз ЭКОСО) тузилди. Ф.Хўжаев Ўрта Осиёнинг иқтисодий жиҳатдан бирлашуви тўғрисидаги фикрни бошида қўллаб-қувватламади. Чунки у иқтисодий сиёсатни ишлаб чиқиш, ҳатто минтақа халқ хўжалиги истиқболлари тўғрисида қарор қабул қилишгача бўлган барча ишлар Марказ қўлига ўтаётганлигини энг аввало сезган ва бу сиёсатнинг машъум оқибатларини чуқур тушунган арбоб эди. Ўзи кучли иқтисодчи бўлган Ф. Хўжаев Бухоро томонидан Россия ва Туркистонга етказиб бериладиган молларга аниқ товар эквиваленти белгилаш зарурлиги тўғрисида айниқса ташвишланиб гапирар эди. Бухоро ҳудудида жойлашган Россия қўшинлари Бухоро давлатининг озиқовқати ва емхашаги б-н таъминланар эди. Ҳукумат бошлиғи Ф. Хўжаев Россия қўшинлари сонини 15000 кишигача қисқартириш тўғрисидаги масалани Москва олдига бир неча марта қўйди.
Бухоро Совет Социалистах Республикаси. (БССР). 1924 й. 1820 сент. да Бутун Бухоро халқ вакилларининг 5қурултойи бўлиб ўтди. Қурултой 19 сент. да БХСРни Бухоро Совет Социалистик Республикасига айлантириш тўғрисида қарор қабул қилди. БССРнинг тузилиши юқоридан туриб сунъий тарзда амалга оширилган ҳодиса эди. Натижада тарақкиётнинг демократик йўли инкор қилиниб, социалистик йўналиш танланди. Марказдаги большевик раҳбарларининг Бухоро ва Хоразм халқ республикаларини социалистик республикага айлантиришдан кўзда тутган асосий мақсадлари маҳаллий халқларни тезроқ советлаштириш ва руслаштириш, уларнинг онгига коммунизм мафкурасини сингдириш эди. Шарқда «социализмнинг порлоқ ғалабаси»ни таъминлаш учун бу жуда зарур эди.
Қурултойда Ф. Хўжаев ҳукуматнинг иши тўғрисида ҳисобот берди ва «Ўрта Осиёнинг миллий давлат чегараланиши тўғрисида» маъруза қилди.
Қурултой қатнашчилари халқ ҳукуматининг 4 йиллик иш фаолияти якунларини чиқариб, Ўрта Осиёда миллий республикалар тузиш зарурлигини ёклашди. 1924 й. 18 нояб. да Туркистон АССР, Бухоро ССР ва Хоразм ССР МИКлари қўшма қарор қабул қилдилар ва шу қарорга биноан ўз ваколатларини Узбекистон ССР Советларининг Таъсис қурултойига қадар иш кўриб келган Файзулла Хўжаев раислигида янги ташкил этилган Ўзбекистон ССР Муваққат инқилобий комитетига топширдилар. Шундай қилиб, Ўрта Осиё республикаларининг миллийҳудудий чегараланиши деб аталмиш тадбир асосида 1924 й. нояб. ойи охирида Бухоро ССР тугатилиб, унинг ҳудуди янги ташкил этилган Ўзбекистон ССР, Туркманистон ССР ва Тожикистон АССР (1929 й.дан Тожикистон ССР)га киритилди.
Ад.: Хўжаев Ф., Бухоро инқилобининг тарихига материаллар, Т., 1926, 1997; Садриддин Линий, Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, М., 1926; Фитрат, Амир Олимхоннинг ҳукмронлик даври, Т., 1992;Амир Саййид Олимхон, Бухоро халқининг ҳасрати тарихи, Т., 1991; Ишанов А. И., Бухарская Народная Советская Республика, Т., 1969; Узбекистон тарихи (19171993), Т., 1994; Узбекистон тарихининг долзарб муаммоларига янги чизгилар, Т., 1999; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2китоб. Узбекистон совет мустамлакачилиги даврида, Т., 2000; Қосимов Ф., Бухоро республикаси тарихшунослиги, Бухоро, 1996; Бухоро: тарих саҳифалари, Бухоро, 1999; Ражабов Қ., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар, Т., 2000.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.