Çala tuğilgan bola
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Çala tuğilgan bola — homiladorlik muddati tugamay (homiladorlikning 29-haftasi bilan 38-haftasi örtasida) tuğilgan bola. Vazni 1000 g dan 2500 g gaça, böyi 45 sm atrofida böladi.
Ç.t.b. normal rivojlangan bölsa ham özi mustaqil ema olmaydi, şuning uçun uni alohida parvariş qiliş talab etiladi. Ç.t.b. hayotining dastlabki haftasida körsatiladigan samarali parvariş faqat kasalxonaning maxsus bölimlarida vraç nazorati ostida olib boriladi.
Ç.t.b. körinişi, a'zo va sistemalarining rivojlanişiga köra normal tuğilgan boladan ajralib turadi (q. Gödak). Ç.t.b. juda köp uxlaydi, yiğisi zörğa eşitiladi. Terisi yupqa, quruq, köpinça oç puşti yoki qizğiş bölib, bujmayib turadi. Tanasi mayin tuk bilan qoplangan, teri osti yoğ qatlami ança zaif; oyoği tanasiga nisbatan kaltaga öxşab körinadi; boşi katta, quloq suprasi yumşoq, boşiga yopişganroq böladi.
Içki a'zolari rivojlangan, lekin funksional jihatdan ança zaif; yuqori nafas yöllari nozik bölib; kökrak qafasi nafas olişsa kam qatnaşadi. Nafas olişi tez va notekis, yuzaki, pulsi sust, qon yaratiş sistemasi yaxşi rivojlanmagan. Me'daiçak sistemasi nomukammalligi sababli iç kelişi turğun bölmaydi (köpinça yaşil böladi). Buyrak funksiyalari ham sust rivojlangan; qiz bolalarda jinsiy teşik sal oçiq, öğil bolalarda esa moyak hali yorğoqqa tuşmagan bölişi mumkin.
Ç.t.b.ning nerv sistemasi ham funksional jihatdan yaxşi yetilmagan bölib, uning organizmi trani bir meyorda uşlab tura olmaydi (tez qizib yoki sovib ketadi).
Ç.t.b. jismoniy rivojlanişining (hayotining birinçi yilida) öziga xos xususiyati bor. Bunday bolalar vazni bir oyda normal tuğilgan bolalarnikiga nisbatan juda kam, lekin normal tuğilgan bolalarga qaraganda keyingi oylarda tez ösib, vazni ham tez ortadi. Bola qança kam vazn bilan tuğilgan bölsa, vazni şunçalik tez ortadi.
Ç.t.b. organizmning funksional jihatdan yetilmaganligi, unga, ayniqsa, birinçi oy davomida birmunça qulay şaroit yaratib, yaxşilab parvariş qilişni taqozo etadi, uni tra, yoruğlik, tovuş va b. ta'sirotlardan saklaş, aseptika va antiseptika qoidalariga rioya qiliş zarur.
Vazni 2000 dan 2500 g gaça bölgan Ç.t.b.ga ahvoli va uy şaroitiga qarab vraç ruxsati bilan tuğruqxonadan uyga javob beriladi. Vazni kam bölib tuğilgan bola maxsus statsionar şaroitida parvariş qilinadi. Vazni 1500 g dan kam bölib tuğilgan bolalar ma'lum trali, havosi nam va kislorodi bor kamera — kuvezlart bokiladi. Ba'zan vazni töliq bolalar ham (gavda trasini bir meyorda uşlay olmasa) kuvezlarda parvariş qilinadi. Bolaning vazni 2500 g ga yetgandagina uyga javob beriladi.
Uy şaroitida Ç.t.b. yotgan xonaning trasi 25° bölişi lozim. Bolaning boşini balandroq qilib yotqiziş kerak, siqib yörgaklaş yaramaydi. Bolaga issiq yumşoq iç kiyim kiygizib, paxmoq adyolga örab qöyiş maqsadga muvofiq (qöllarini ham). Boşiga qalpoqça kiygizib, yuzi oçiq qoldiriladi. Agar gödak tez sovib ketsa, uning atrofiga va oyoğiga soçiqqa öralgan grelkalarni taxm. 10 sm yiroqroqqa qöyiladi (suvining trasi 65° bölişi kerak). Bola isib ketsa, yuzi qizarib, gavda trasi kötarilib, bezovta böla boşlaydi. Bunda grelkalar sonini kamaytiriş yoki hammasini olib qöyiş, zarur bölsa, bir neça min.ga 1—2 sidra kiyimini yeçiş lozim. Agar u sovib ketsa, terisi oqarib, kökiş tusga kiradi va muzdek böladi, bolaning özi esa böşaşib qoladi. Bunda uni issiq adyolga öraş yoki issiq vannaga (36—37°) soliş (5—7 min) va yana atrofiga issiq grelkalar qöyiş lozim. Isib yoki sovib ketişning oldini oliş uçun grelkadagi suv trasini termometr bilan teztez ölçab turiş kerak.
Ç.t.b. faqat ona suti bilan boqilsa, yaxşi usadi va rivojlanadi. Ularda emiş refleksi (ba'zilarida yutiş refleksi ham) sust yoki umuman bölmaydi, dastlabki kunlari bola zond orqali (kuniga 10 marta), keyinçalik sörğiç orqali emiziladi, astasekin kökrakdan emişga örgatiladi.
Ç.t.b. xuddi normal tuğilgan bolalar kabi çömiltiriladi. Vazni 1500 g dan kam bölgan bolalarni tuğilganidan 3 hafta keyin, vazni 1500 g dan ortiq bolalar esa tuğilganidan 10—15 kun ötgaç çömiltiriladi.
Sof havoda sayr qildiriş Ç.t. b.ning ösişi va rivojlanişiga yaxşi ta'sir körsatadi. Bu muolaja vazni 2500 g dan ortiq bolalar uçun tavsiya etiladi. Qişda esa vazni 3000 g dan ortiq bolalarnigina oçiq havoda sayr qildirişga ruxsat beriladi. Pekin bunda juda ehtiyot böliş kerak.
Çala tuğilişning oldini olişni homiladorlikka qadar boşlaş, ayollar özida mavjud kasalliklarini öz vaqtida davolatişlari, şaxeiy va jinsiy gigiyenaga qatiy rioya qilişlari zarur (q. Jinsiy hayot).
Homiladorlikning birinçi belgilari paydo bölişi bilan ayollar kerakli maslahatlar oliş uçun vraçga körinişlari lozim (q. Homiladorlik). Homilador ayol töğri ovqatlanişi, spirtli içimliklar iste'mol qilmasligi, çekmasligi lozim. Homiladorlik toksikozlari paydo bölişi bilan vraçga murojaat etişi kerak.
Q.: Gödak, Homiladorlik, Jinsiy hayot
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАЛА ТУҒИЛГАН БОЛА — ҳомиладорлик муддати тугамай (ҳомиладорликнинг 29-ҳафтаси билан 38-ҳафтаси ўртасида) туғилган бола. Вазни 1000 г дан 2500 г гача, бўйи 45 см атрофида бўлади.
Ч.т.б. нормал ривожланган бўлса ҳам ўзи мустақил эма олмайди, шунинг учун уни алоҳида парвариш қилиш талаб этилади. Ч.т.б. ҳаётининг дастлабки ҳафтасида кўрсатиладиган самарали парвариш фақат касалхонанинг махсус бўлимларида врач назорати остида олиб борилади.
Ч.т.б. кўриниши, аъзо ва системаларининг ривожланишига кўра нормал туғилган боладан ажралиб туради (қ. Гўдак). Ч.т.б. жуда кўп ухлайди, йиғиси зўрға эшитилади. Териси юпқа, қуруқ, кўпинча оч пушти ёки қизғиш бўлиб, бужмайиб туради. Танаси майин тук билан қопланган, тери ости ёғ қатлами анча заиф; оёғи танасига нисбатан калтага ўхшаб кўринади; боши катта, қулоқ супраси юмшоқ, бошига ёпишганроқ бўлади.
Ички аъзолари ривожланган, лекин функционал жиҳатдан анча заиф; юқори нафас йўллари нозик бўлиб; кўкрак қафаси нафас олищца кам қатнашади. Нафас олиши тез ва нотекис, юзаки, пульси суст, қон яратиш системаси яхши ривожланмаган. Меъдаичак системаси номукаммаллиги сабабли ич келиши турғун бўлмайди (кўпинча яшил бўлади). Буйрак функциялари ҳам суст ривожланган; қиз болаларда жинсий тешик сал очиқ, ўғил болаларда эса мояк ҳали ёрғоққа тушмаган бўлиши мумкин.
Ч.т.б.нинг нерв системаси ҳам функционал жиҳатдан яхши етилмаган бўлиб, унинг организми трани бир меъёрда ушлаб тура олмайди (тез қизиб ёки совиб кетади).
Ч.т.б. жисмоний ривожланишининг (ҳаётининг биринчи йилида) ўзига хос хусусияти бор. Бундай болалар вазни бир ойда нормал туғилган болаларникига нисбатан жуда кам, лекин нормал туғилган болаларга қараганда кейинги ойларда тез ўсиб, вазни ҳам тез ортади. Бола қанча кам вазн билан туғилган бўлса, вазни шунчалик тез ортади.
Ч.т.б. организмнинг функционал жиҳатдан етилмаганлиги, унга, айниқса, биринчи ой давомида бирмунча қулай шароит яратиб, яхшилаб парвариш қилишни тақозо этади, уни тра, ёруғлик, товуш ва б. таъсиротлардан саклаш, асептика ва антисептика қоидаларига риоя қилиш зарур.
Вазни 2000 дан 2500 г гача бўлган Ч.т.б.га аҳволи ва уй шароитига қараб врач рухсати билан туғруқхонадан уйга жавоб берилади. Вазни кам бўлиб туғилган бола махсус стационар шароитида парвариш қилинади. Вазни 1500 г дан кам бўлиб туғилган болалар маълум трали, ҳавоси нам ва кислороди бор камера — кувезларт бокилади. Баъзан вазни тўлиқ болалар ҳам (гавда трасини бир меъёрда ушлай олмаса) кувезларда парвариш қилинади. Боланинг вазни 2500 г га етгандагина уйга жавоб берилади.
Уй шароитида Ч.т.б. ётган хонанинг траси 25° бўлиши лозим. Боланинг бошини баландроқ қилиб ётқизиш керак, сиқиб йўргаклаш ярамайди. Болага иссиқ юмшоқ ич кийим кийгизиб, пахмоқ адёлга ўраб қўйиш мақсадга мувофиқ (қўлларини ҳам). Бошига қалпоқча кийгизиб, юзи очиқ қолдирилади. Агар гўдак тез совиб кетса, унинг атрофига ва оёғига сочиққа ўралган грелкаларни тахм. 10 см йироқроққа қўйилади (сувининг траси 65° бўлиши керак). Бола исиб кетса, юзи қизариб, гавда траси кўтарилиб, безовта бўла бошлайди. Бунда грелкалар сонини камайтириш ёки ҳаммасини олиб қўйиш, зарур бўлса, бир неча мин.га 1—2 сидра кийимини ечиш лозим. Агар у совиб кетса, териси оқариб, кўкиш тусга киради ва муздек бўлади, боланинг ўзи эса бўшашиб қолади. Бунда уни иссиқ адёлга ўраш ёки иссиқ ваннага (36—37°) солиш (5—7 мин) ва яна атрофига иссиқ грелкалар қўйиш лозим. Исиб ёки совиб кетишнинг олдини олиш учун грелкадаги сув трасини термометр билан тезтез ўлчаб туриш керак.
Ч.т.б. фақат она сути билан боқилса, яхши усади ва ривожланади. Уларда эмиш рефлекси (баъзиларида ютиш рефлекси ҳам) суст ёки умуман бўлмайди, дастлабки кунлари бола зонд орқали (кунига 10 марта), кейинчалик сўрғич орқали эмизилади, астасекин кўкракдан эмишга ўргатилади.
Ч.т.б. худди нормал туғилган болалар каби чўмилтирилади. Вазни 1500 г дан кам бўлган болаларни туғилганидан 3 ҳафта кейин, вазни 1500 г дан ортиқ болалар эса туғилганидан 10—15 кун ўтгач чўмилтирилади.
Соф ҳавода сайр қилдириш Ч.т. б.нинг ўсиши ва ривожланишига яхши таъсир кўрсатади. Бу муолажа вазни 2500 г дан ортиқ болалар учун тавсия этилади. Қишда эса вазни 3000 г дан ортиқ болаларнигина очиқ ҳавода сайр қилдиришга рухсат берилади. Пекин бунда жуда эҳтиёт бўлиш керак.
Чала туғилишнинг олдини олишни ҳомиладорликка қадар бошлаш, аёллар ўзида мавжуд касалликларини ўз вақтида даволатишлари, шахеий ва жинсий гигиенага қатьий риоя қилишлари зарур (қ. Жинсий ҳаёт).
Ҳомиладорликнинг биринчи белгилари пайдо бўлиши билан аёллар керакли маслаҳатлар олиш учун врачга кўринишлари лозим (қ. Ҳомиладорлик). Ҳомиладор аёл тўғри овқатланиши, спиртли ичимликлар истеъмол қилмаслиги, чекмаслиги лозим. Ҳомиладорлик токсикозлари пайдо бўлиши билан врачга мурожаат этиши керак.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.