Jinsiy hayot

Jinsiy hayot — jinsiy halovat qaror topişiga qaratilgan murakkab jismoniy, ruhiy va ijtimoiy jarayonlar majmui. J. h. uruğ (avlod)ni davom ettirişi b-n birga erkak va ayol örtasidagi ma'naviy yaqinlikni qam ifoda etadi. J. h.dagi ruhiy va jismoniy tomonning nisbati, şuningdek, seksuallikning har xil şakliga munosabat turli jamiyatda turliça bölib, har bir jamiyatning öz jinsiy axloq normalari bor. Seksuallikka tegişli narsalar inson turmuşida katta ahamiyatga ega, lekin uni inson hayotini belgilab beradigan asosiy omil deb qaramaslik lozim (q. Jinsiy tarbiya). Har bir kişining J. h. xususiyatlari köpgina omillarga — irsiyati (tuğma), gormonlari (q. Jinsiy gormonlar), asablariga aloqador omillarga, şuningdek, şaxsning individual xususiyatlariga boğliq. Odamning yoşi, jinsi, şaxsiy xususiyatlari va b. omillarga qarab J. h. har xil böladi. J. h. baloğat yoşiga qarab boşlanadi (q. Baloğatga yetiş). J. h.ni 18—20 yoşdan keyin boşlaş kerak. Qiz bolaning 12—14 yoşda hayz körişi — uni bu yoşda J. h.ga tayyorligini bildirmaydi. Uning organizmi 18—20 ga borib mukammal şakllanadi. Qiz b-n yigit örtasidagi muhabbat yoki er-xotin orasidagi yaqinlik munosabatlari ÖzRda oila va nikoh normalari asosida belgilangan. Öğil bolalarga nisbatan qizlar ertaroq (2—3 yil) baloğatga yetadi, lekin erkakning yoşi ulğayganiga qaramay ularda bola tuğdira oliş funksiyasi hiyla uzoq davom etadi. Er-xotinlik munosabatlari ular örtasidagi yoş tafovutlariga ham boğliq bölib, turmuş qurayotganda uni nazarda tutiş lozim. J. h.ning asosini jinsiy aloqa taşkil etadi, uning muhim tomonlari libido — jinsiy mayl, ereksiya — jinsiy qözğaliş, eyakulyatsiya — şahvat tökilişi va xuş yoqiş — orgazmdir. Jinsiy aloqaning tez-tez yoki vaqt-vaqti b-n bölişi odamning tuğma xususiyatlari, yoşi, soğliği, ijtimoiy omillar (olgan tarbiyasi, turmuş şaroiti va b.)ga boğliq. Turmuş qurgandan keyin jinsiy aloqa bir maromga tuşadi. Jinsiy yaqinlik qilişni hammaga bir xil qilib — qolipga tuşirib qöyiş yaramaydi, çunki bir kişi uçun normal hisoblangan narsa boşqa odam uçun odatdan taşqaridek bölib körinişi mumkin. J. h. odam organizmidan juda katta kuç, his-hayajon va ehtiros talab etadi. Şu sababli ötkir miokard infarkti, insult, gipertoniya krizi, me'da yarasining bot-bot qonab turişi va b. oğirroq hollarda jinsiy yaqinlik qiliş xavfli hisoblanadi.

Ayol böyida bölib qolganida jinsiy aloqani davom ettirib borsa böladimi, degan masala muhim. Ginekolog va seksopatolog mutaxassislar bu davrda jinsiy yaqinlikdan butunlay voz keçiş şart emas, lekin aloqa vaqtida bir qadar ehtiyot böliş kerak, deb hisoblaydilar. Homiladorlikning dastlabki va oxirgi 2—3 oyi davomida, şuningdek, ayolning közi yoriganidan keyin dastlabki 2 oy içida jinsiy aloqadan özni tiyib turiş kerak. Bu erkak kişiga, agar u jinsiy jihatdan juda faol bölib kelgan bölsa ham, heç bir ziyon-zahmat bermaydi. Qanday bölmasin biror işga berilib ketiş odatda kişining diqqatini hirs qözişidan çalğitadi. Maromida ovqatlaniş, oilada totuvlik, şaxsiy gigiyena qoidalariga amal qiliş, soğlom turmuş tarzi J. h.da hal qiluvçi ahamiyatga ega.

Jinsiy aloqaga birinçi marta kirişayotgan yoş qizda seksuallik köpinça «mudroq holda» böladi, şu bois kuyov uning roziligiga qarşi, birinçi keçaning özida yaqinlik qilişni talab etmasligi, u öz xotinining maylini ham öylab körişi, uning könglidan vahimasi yozilib, yangi şaroitga örganib olişi uçun imkon berişi kerak; jinsiy aloqa er-xotinning roziligi b-n qilinadigan va köngil örniga tuşadigan şaroitda ötadigan bölsa, u erga ham, xotinga ham huzur beradi. J. h.ni soddalaştirib, vaqt-vaqtida şunçaki takrorlanib turadigan jinsiy aloqadan iborat qilib qöyiş va şuning natijasida er-xotin örtasidagi munosabatlarning zerikarli bir qolipda bölib qolişi köpgina noxuşliklarga olib kelişi mumkin. Mudom içkilik içib, çekib yuriş erkaklar mizojini susaytirib yuboradi. Mastlikda bunyodga kelgan bolalar aqliy va jismoniy zaif bölib tuğilişini unutmaslik kerak. Kişi umrining turli davrlarida jinsiy funksiya turliça böladi. Rastalik davrida jinsiy mayl (libido) uyğonib, öğil bolalarda ixtilom, qiz bolalarda hayz boşlanadi. Keyingi davr (20— 26 yaşarlik payt), odatda, nikoh b-n tugaydi. J. h.ni barvaqt boşlaş jinsiy a'zolar kuçining qirqilişiga, jinsiy faollikning susayib ketişiga olib keladi. Yetuk seksuallik davri deb hisoblanadigan 27—50 yaşarlik payt jinsiy faollikning bekamu köst bölişi b-n ifodalanadi. Keyingi davrda jinsiy faollik asta-sekin pasayib, sönib boradi.

Jinsiy funksiya aslida instinktga, şartsiz reflekslarga asoslangan bölsa ham har qalay juda nozik funksiya, çunki insonda u nerv sistemasi oliy bölimlarining faol iştirokida yuzaga çiqadi va kişining his-tuyğulari, keçinmalariga boğliq böladi. Bu — hayot uçun muhim funksiyalar jumlasiga kirmasada, uning biror tarzda buzilişi, dilxiralik, mudom asabiylaşib yuriş, oilaviy janjallar, hatto oilaning buzilib ketişiga olib keladi; şuning uçun J. h.ning totuvlik, osoyiştalik b-n ötişini ta'minlaş ijtimoiy jihatdan ham ahamiyatga ega. Bunda J. h. gigiyenasining roli katta (q. Jinsiy gigiyena). J. x.da odamga falon narsa norma böladi deb aniq, belgilab berib bölmasada, kişi öziga mos keladigan ba'zi meyorga amal qilib borişi; jinsiy talabni qondirişda ikki kişi iştirok etgani uçun yaqinlik şu ikkala odamga ham töla qanoat beradigan bölişiga erişiş zarur. Kişining yoşi qaytib qolgan çoğida jinsiy faollikning asta-sekin pasayib borişi tamomila fiziologik hodisa. Lekin bu turli kişilarda turliça muddatlarda boşlanadi. Yoş qaytgan çoğda jinsiy faollikni sun'iy yöllar b-n kuçaytiriş soğliq uçun zararli. Töğri kun tartibiga amal qiliş, vaqtida ovqatlaniş, badan tarbiya va sport b-n şuğullaniş J. h.ning bir maromda keçişiga yordam beradi.

Jinsiy a'zolarning raso işlab turişi boşqa içki a'zolar, xususan içak va qovuqning holatiga ham boğlik. Jinsiy a'zolarni, ayniqsa ayollar jinsiy a'zolarini sovqotişdan va turli yalliğlaniş kasalliklaridan saqlaş muhim. Ba'zan J. h.ni odatdagidek yölga solib oliş uçun mutaxassis seksopatolog b-n maslahatlaşib olişga töğri keladi. Jinsiy tomondan özgarişlar bölganda, albatta, vraçga murojaat qiliş lozim.

Ad.: Rahmatov B. R., Quloqqa aytiladigan gaplar [2-naşri], T., 1995.

Berdimurod Saidqoriyev.