Jinsiy tarbiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165–166-b. — ziyouz.com
Jinsiy tarbiya - bolalar, ösmirlar va yoşlarda jins masalalariga nisbatan töğri munosabatni şakllantirib borişga qaratilgan tibbiy va pedagogik tadbirlar tizimi; tarbiya jarayonining muhim qismi. J. t. şaxsning jismoniy, aqliy, ma'naviy va estetik rivojlanişi b-n bevosita boğliq. J. t.ning asosiy vazifasi yoş avlodning yaxşi ösib-unişiga, zurriyot beriş funksiyasini bekamu köst qilib şakllantirişga, nikoh va oilani mustahkamlaşga yordam berişdan iborat. J. t.ni bolalarning yoşi, jinsi va malakasiga mos tuşadigan qilib olib boriş zarur. Köplar J. t.ni baloğat yoşida boşlaş kerak deb hisoblaşadi. Bu notöğri, çunki bunga taalluqli ayrim masalalarni bolaning yoşligidan boşlab hal qila boriş kerak. Köpgina ota-onalar jins masalasini muhokama qiliş odobdan emas deb öylab yoşlarni qiziqtiradigan masalalar töğrisida sözlaşmaslikni lozim körişadi. Natijada, bolalar atrofdagilardan, köpinça tasodifiy manbalardan kör-körona ma'lumotlar olib, özlarini qiziqtirgan mavzular yuzasidan aksari notöğri tasavvurga ega bölib qoladilar. Avvalo, yoşlar jins orasidagi tafovutlar, ular jinsiy a'zolarining tuzilişi va mohiyati haqida tasavvurga ega bölişlari lozim. Buni maktab yoşidan boşlagan ma'qul. Ma'lumki ösmirlik davriga kelib gormonal özgarişlar, baloğatga yetiş, jismoniy yetiliş tufayli qarama-qarşi jinsga qiziqiş paydo böladi. Xuddi şu davrda ular jinsiy a'zolarning anatomik va fiziologik xususiyatlaridan boxabar bölişlari lozim.
J. t. jarayonini şartli ravişda bir neçta bosqiçga ajratiş mumkin. Maktabgaça tarbiya yoşidagi bolalarga oddiy gigiyena malakalari va yuriş-turiş qoidalarini örgatib boriş, organizmni çiniqtiriş muhim, çunki ularning jinsiy jihatdan rivojlanişi umumiy jismoniy rivojlanişiga boğliq. Bolalar tarbiyasi va parvarişida badanning erogen zona deb ataladigan (q. Jinsiy hayot) joylari ta'sirlanmasligiga e'tibor beriş, ularga noqulay, tor kiyim kiygazmaslik, gijja kasalliklari bölsa, vaqtida davolatiş zarur. Şu yoşdagi bolalarda, odatda, rözğor işlariga qaraşiş istagi paydo böladi, ota-onalar bu istakni rağbatlantirib turişlari, öğil bolalardan qizlarga yordam berişni talab qilişlari lozim. Bolada javobgarlik, burç, boşqalarga mehr-muhabbat va hurmat b-n qaraş hissini şakllantirib boriş muhim. Bolalar uyda biror iş, maktabda esa tayinli bir vazifa b-n band bölişi J. t.da muhim ahamiyatga ega. Baloğatga yetiş davridagi J. t., birinçi galda, şu davrda ösmirning organizm va şaxsiyatida böladigan özgarişlarni hisobga olişi lozim. Qizlar 12—14 yoşda, öğil bolalar esa 13—15 yoşda ösmirlikka qadam qöyişadi, bu davrda ularning içki dunyosi boyib, endokrin bezlari, ayniqsa, jinsiy bezlarining faoliyati kuçayadi, asta-sekin jinsiy mayl uyğona boşlaydi (q. Baloğatga yetiş). Baloğatga yetiş jarayonida jinsiy ong qaror topa boşlaydi. Onalar şarqona fe'limizdagi qon-qoniga ötib kelayotgan oriyat tuyğusi, avlodlarning şa'nini pok saqlaş yölidagi andişa tuyğusi qizlar uçun javohirlardan ham yuksakroq ekanligini yöl-yölakay uqtirib borişlari lozim. Qizlarni ma'naviy kamol toptiriş uçun ular ruhiyatiga mas'ullik, burç, uyat, mehribonlik, fidoyilik, vafo fazilatlarini singdirib borişlari darkor. Şuningdek, iffat, vijdoniy poklik, nomus, hayo qizlar tabiatiga xos fazilat ekanligini tuşuntirib qöyiş muhim. Baloğat yoşidagilar bu davrdagi gigiyena masalalari tuşunçalarini tasodifiy örtoqlaridan emas, balki ota-onalari, pedagoglar va maktab vraçlaridan olişlari muhim. Xususan bu davrda qizlarni hayz körişga, öğil bolalarni esa ixtilom bölib turişga tayyorlaş, bu fiziologik hodisalar tabiiy hol ekanligini, ular boşlanganida qanday gigiyena qoidalariga amal qiliş kerakligini qizlarga onasi, öğillariga otasi yoki yaqin kişilari tuşuntirib berişi kerak. Yoşlar özlarida paydo bölib boradigan allaneçuk istaklarni hamişa ham jilovlab ololmaydi, qarama-qarşi jinsdagi öz tengqurlari oldida endi özlarini noqulay his qiladigan bölişadi. Mana şu davrda yoşlar özlarini qiziqtiradigan işlar b-n band bölsa, köngli odamlarga xayrixohlik b-n tölib-toşib tursa, ularda jins masalalariga odatdan taşqari qiziqiş paydo bölmaydi. Şuning uçun yoşlardagi ijodiy mayllarni, köp qirrali qiziqişlarni tarbiyalab boriş, ularning jismoniy tarbiya va sport b-n şuğullanişlarini tarğib qiliş nihoyatda muhim. Çunki jismoniy tarbiya va sport yoşlarning ortiqça kuç-quvvati va vaqtini band qilib, organizmning har tomonlama kamol topişiga, baquvvat bölişiga yordam beradi (q. Jismoniy tarbiya, Aqliy tarbiya). Ota-onalar va pedagoglar yeşlarni hurmat qilib, ularning fikrlari b-n qiziqişlari va örtoqlaşişlari lozim. Odam jismonan va ruhan baloğatga yetganidan keyin çin muhabbat paydo böladi. Bunday muhabbat özaro hurmat, dunyoqaraş va qiziqişlarga hamohang bölsa insonning hayotini boyitadi va mustahkam oila quriş uçun negiz yaratadi.
Ad.: Xodakov N. M., Yoş kelin-kuyovlarga |2-naşri] T., 1986; Şoumarov Ş., Şoumarov F., Muhabbat va oilaviy hayot, T., 1990.
Berdimurod Saidqoriyev.
Q.: Aqliy tarbiya, Baloğatga yetiş, Jinsiy hayot, Jismoniy tarbiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИНСИЙ ТАРБИЯ - болалар, ўсмирлар ва ёшларда жинс масалаларига нисбатан тўғри муносабатни шакллантириб боришга қаратилган тиббий ва педагогик тадбирлар тизими; тарбия жараёнининг муҳим қисми. Ж. т. шахснинг жисмоний, ақлий, маънавий ва эстетик ривожланиши б-н бевосита боғлиқ. Ж. т.нинг асосий вазифаси ёш авлоднинг яхши ўсиб-унишига, зурриёт бериш функциясини бекаму кўст қилиб шакллантиришга, никоҳ ва оилани мустаҳкамлашга ёрдам беришдан иборат. Ж. т.ни болаларнинг ёши, жинси ва малакасига моc тушадиган қилиб олиб бориш зарур. Кўплар Ж. т.ни балоғат ёшида бошлаш керак деб ҳисоблашади. Бу нотўғри, чунки бунга тааллуқли айрим масалаларни боланинг ёшлигидан бошлаб ҳал қила бориш керак. Кўпгина ота-оналар жинс масаласини муҳокама қилиш одобдан эмас деб ўйлаб ёшларни қизиқтирадиган масалалар тўғрисида сўзлашмасликни лозим кўришади. Натижада, болалар атрофдагилардан, кўпинча тасодифий манбалардан кўр-кўрона маълумотлар олиб, ўзларини қизиқтирган мавзулар юзасидан аксари нотўғри тасаввурга эга бўлиб қоладилар. Аввало, ёшлар жинс орасидаги тафовутлар, улар жинсий аъзоларининг тузилиши ва моҳияти ҳақида тасаввурга эга бўлишлари лозим. Буни мактаб ёшидан бошлаган маъқул. Маълумки ўсмирлик даврига келиб гормонал ўзгаришлар, балоғатга етиш, жисмоний етилиш туфайли қарама-қарши жинсга қизиқиш пайдо бўлади. Худди шу даврда улар жинсий аъзоларнинг анатомик ва физиологик хусусиятларидан бохабар бўлишлари лозим.
Ж. т. жараёнини шартли равишда бир нечта босқичга ажратиш мумкин. Мактабгача тарбия ёшидаги болаларга оддий гигиена малакалари ва юриш-туриш қоидаларини ўргатиб бориш, организмни чиниқтириш муҳим, чунки уларнинг жинсий жиҳатдан ривожланиши умумий жисмоний ривожланишига боғлиқ. Болалар тарбияси ва парваришида баданнинг эроген зона деб аталадиган (қ. Жинсий ҳаёт) жойлари таъсирланмаслигига эътибор бериш, уларга ноқулай, тор кийим кийгазмаслик, гижжа касалликлари бўлса, вақтида даволатиш зарур. Шу ёшдаги болаларда, одатда, рўзғор ишларига қарашиш истаги пайдо бўлади, ота-оналар бу истакни рағбатлантириб туришлари, ўғил болалардан қизларга ёрдам беришни талаб қилишлари лозим. Болада жавобгарлик, бурч, бошқаларга меҳр-муҳаббат ва ҳурмат б-н қараш ҳиссини шакллантириб бориш муҳим. Болалар уйда бирор иш, мактабда эса тайинли бир вазифа б-н банд бўлиши Ж. т.да муҳим аҳамиятга эга. Балоғатга етиш давридаги Ж. т., биринчи галда, шу даврда ўсмирнинг организм ва шахсиятида бўладиган ўзгаришларни ҳисобга олиши лозим. Қизлар 12—14 ёшда, ўғил болалар эса 13—15 ёшда ўсмирликка қадам қўйишади, бу даврда уларнинг ички дунёси бойиб, эндокрин безлари, айниқса, жинсий безларининг фаолияти кучаяди, аста-секин жинсий майл уйғона бошлайди (қ. Балоғатга етиш). Балоғатга етиш жараёнида жинсий онг қарор топа бошлайди. Оналар шарқона феълимиздаги қон-қонига ўтиб келаётган орият туйғуси, авлодларнинг шаънини пок сақлаш йўлидаги андиша туйғуси қизлар учун жавоҳирлардан ҳам юксакроқ эканлигини йўл-йўлакай уқтириб боришлари лозим. Қизларни маънавий камол топтириш учун улар руҳиятига масъуллик, бурч, уят, меҳрибонлик, фидойилик, вафо фазилатларини сингдириб боришлари даркор. Шунингдек, иффат, виждоний поклик, номус, ҳаё қизлар табиатига хос фазилат эканлигини тушунтириб қўйиш муҳим. Балоғат ёшидагилар бу даврдаги гигиена масалалари тушунчаларини тасодифий ўртоқларидан эмас, балки ота-оналари, педагоглар ва мактаб врачларидан олишлари муҳим. Хусусан бу даврда қизларни ҳайз кўришга, ўғил болаларни эса ихтилом бўлиб туришга тайёрлаш, бу физиологик ҳодисалар табиий ҳол эканлигини, улар бошланганида қандай гигиена қоидаларига амал қилиш кераклигини қизларга онаси, ўғилларига отаси ёки яқин кишилари тушунтириб бериши керак. Ёшлар ўзларида пайдо бўлиб борадиган алланечук истакларни ҳамиша ҳам жиловлаб ололмайди, қарама-қарши жинсдаги ўз тенгқурлари олдида энди ўзларини ноқулай ҳис қиладиган бўлишади. Мана шу даврда ёшлар ўзларини қизиқтирадиган ишлар б-н банд бўлса, кўнгли одамларга хайрихоҳлик б-н тўлиб-тошиб турса, уларда жинс масалаларига одатдан ташқари қизиқиш пайдо бўлмайди. Шунинг учун ёшлардаги ижодий майлларни, кўп қиррали қизиқишларни тарбиялаб бориш, уларнинг жисмоний тарбия ва спорт б-н шуғулланишларини тарғиб қилиш ниҳоятда муҳим. Чунки жисмоний тарбия ва спорт ёшларнинг ортиқча куч-қуввати ва вақтини банд қилиб, организмнинг ҳар томонлама камол топишига, бақувват бўлишига ёрдам беради (қ. Жисмоний тарбия, Ақлий тарбия). Ота-оналар ва педагоглар ешларни ҳурмат қилиб, уларнинг фикрлари б-н қизиқишлари ва ўртоқлашишлари лозим. Одам жисмонан ва руҳан балоғатга етганидан кейин чин муҳаббат пайдо бўлади. Бундай муҳаббат ўзаро ҳурмат, дунёқараш ва қизиқишларга ҳамоҳанг бўлса инсоннинг ҳаётини бойитади ва мустаҳкам оила қуриш учун негиз яратади.
Ад.: Ходаков Н. М., Ёш келин-куёвларга |2-нашри] Т., 1986; Шоумаров Ш., Шоумаров F., Муҳаббат ва оилавий ҳаёт, Т., 1990.
Бердимурод Саидқориев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.