Çiqariş sistemasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124–125-b. — ziyouz.com
Çiqariş sistemasi ÇIQARIŞ SISTEMASI, ayiriş sistemasi, ekskretor sistema — tirik organizmlarda ortiqça suv, moddalar almaşinuvining oxirgi mahsulotlari, tuz, şuningdek, unda hosil böladigan yoki taşqi muhitdan kiradigan zaharli moddalarni organizmdan taşqi muxitga çiqarib turadigan organlar majmui. Odam va yuksak sut emizuvçilar Ç.s. bir juft buyrak, ulardan boşlanadigan bir juft siydik yöli, qovuq va siydik tökiş nayidan iborat. Bir hujayralilarda suvda eriydigan almaşinuv mahsulotlari (ammiak, moçevina) diffuziya yöli bilan yoki qisqaruvçi vakuolalar orqali, tuban suv hayvonlari (ğovaktanlilar, böşliqiçlilar)da tana yuzasidan diffuziya yöli bilan çiqariladi. Köpçilik köp hujayrali umurtqasiz hayvonlarda içak ham çiqariş funksiyasini bajaradi. Evolyutsiya jarayonida hayvonlarda ixtisoslaşgan maxsus Ç.s.si paydo böladi. Tuban çuvalçanglar, priapulidlar, ayrim halqalilar, köp tuklilar va mollyuskalar liçinkasida Ç.s. — protonefridiylar, halqali çuvalçanglarda metanefridiylar. Qisqiçbaqasimonlar Ç.s. antennal va maksillyar bezlardan iborat.
Quruqlikda hayot keçirişga ötiş namlikni tejaşni talab qiladi. Şuning uçun suvda oson eriydigan ammiak va moçevina qiyin eriydigan guanin (örgimçaksimonlar) yoki siydik kislotasi bilan (köpoyoqlilar, haşarotlar, sudralib yuruvçilar, kuşlar) almaşinadi. Quruqlikda yaşovçi böğimoyoqlilarda Ç.s. içak devori yoki malpigi nayçalaridan iborat. Çikariş mahsulotlari orqa içakka ötib, undagi moddalar almaşinuvi mahsulotlari çökmaga tuşadi, suv esa içak devori orkali yana qonga söriladi. Suvsizlangan çiqariş mahsulotlari hazm bölmagan oziq qoldiqlari bilan anal tegişidan taşqariga çiqarilady.
Bir qança umurtqasiz hayvonlarda çökmaga tuşgan çiqariş mahsulotlarini töplovçi buyraklar böladi. Bu vazifani nematodalarda maxsus hujayralar, yomğir çuvalçanglarida xlorogen hujayralar, haşarotlar va köpoyoqlilarda yoğ tanaçalari, zahkaşlar (quruqlikda yaşovçi qisqiçbaqasimonlar)da jigar ösimtalari bajaradi.
Xordalilardan qobiklilarning Ç.s. töplovçi qopçalardan iborat. Lansetnikning jabralari yaqinida joylaşgan nefromiksiylar deb ataladigan Ç.s.ning bir uçi jabra oldi böşliğiga, ikkinçi uçi esa tana böşliğiga oçiladi. Umurtqali hayvonlar Ç.s. tipik selomoduktlardan iborat. Selomoduktlar töplami buyraklarni hosil qiladi; buyraklardan boşlanadigan siydik yöli bevosita kloakaga yoki qovuqqa, qovuq esa siydik tökiş nayi orqali taşqariga oçiladi. Ayrim umurtqali hayvonlarning dengizda yaşaşga moslanişi ortiqça tuzni ajratadigan maxsus Ç.s.ni, mas, plastinkajabrali baliklarda rektal bezlar, sudralib yuruvçilar va quşlarda tuz bezlarining rivojlanişi bilan boglits. Çölda yaşovçi sut emizuvçilarda esa siydikning osmotik konsentratsiyasi kötariladi.
Umurtqali hayvonlar evolyutsiyasi va individual rivojlanişi davomida pronefros (boş buyragi), mezonefros (tana buyragi) va metanefros (çanoq buyrak yoki ikkilamçi buyrak) deb ataladigan buyraklar ketmaket almaşingan (yana q. Buyrak, Nafas, Teri).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИҚАРИШ СИСТЕМАСИ, айириш системаси, экскретор система — тирик организмларда ортиқча сув, моддалар алмашинувининг охирги маҳсулотлари, туз, шунингдек, унда ҳосил бўладиган ёки ташқи муҳитдан кирадиган заҳарли моддаларни организмдан ташқи мухитга чиқариб турадиган органлар мажмуи. Одам ва юксак сут эмизувчилар Ч.с. бир жуфт буйрак, улардан бошланадиган бир жуфт сийдик йўли, қовуқ ва сийдик тўкиш найидан иборат. Бир ҳужайралиларда сувда эрийдиган алмашинув маҳсулотлари (аммиак, мочевина) диффузия йўли билан ёки қисқарувчи вакуолалар орқали, тубан сув ҳайвонлари (ғовактанлилар, бўшлиқичлилар)да тана юзасидан диффузия йўли билан чиқарилади. Кўпчилик кўп ҳужайрали умуртқасиз ҳайвонларда ичак ҳам чиқариш функциясини бажаради. Эволюция жараёнида ҳайвонларда ихтисослашган махсус Ч.с.си пайдо бўлади. Тубан чувалчанглар, приапулидлар, айрим ҳалқалилар, кўп туклилар ва моллюскалар личинкасида Ч.с. — протонефридийлар, ҳалқали чувалчангларда метанефридийлар. Қисқичбақасимонлар Ч.с. антеннал ва максилляр безлардан иборат.
Қуруқликда ҳаёт кечиришга ўтиш намликни тежашни талаб қилади. Шунинг учун сувда осон эрийдиган аммиак ва мочевина қийин эрийдиган гуанин (ўргимчаксимонлар) ёки сийдик кислотаси билан (кўпоёқлилар, ҳашаротлар, судралиб юрувчилар, кушлар) алмашинади. Қуруқликда яшовчи бўғимоёқлиларда Ч.с. ичак девори ёки мальпиги найчаларидан иборат. Чикариш маҳсулотлари орқа ичакка ўтиб, ундаги моддалар алмашинуви маҳсулотлари чўкмага тушади, сув эса ичак девори оркали яна қонга сўрилади. Сувсизланган чиқариш маҳсулотлари ҳазм бўлмаган озиқ қолдиқлари билан анал тегишидан ташқарига чиқариладй.
Бир қанча умуртқасиз ҳайвонларда чўкмага тушган чиқариш маҳсулотларини тўпловчи буйраклар бўлади. Бу вазифани нематодаларда махсус ҳужайралар, ёмғир чувалчангларида хлороген ҳужайралар, ҳашаротлар ва кўпоёқлиларда ёғ таначалари, заҳкашлар (қуруқликда яшовчи қисқичбақасимонлар)да жигар ўсимталари бажаради.
Хордалилардан қобиклиларнинг Ч.с. тўпловчи қопчалардан иборат. Ланцетникнинг жабралари яқинида жойлашган нефромиксийлар деб аталадиган Ч.с.нинг бир учи жабра олди бўшлиғига, иккинчи учи эса тана бўшлиғига очилади. Умуртқали ҳайвонлар Ч.с. типик целомодуктлардан иборат. Целомодуктлар тўплами буйракларни ҳосил қилади; буйраклардан бошланадиган сийдик йўли бевосита клоакага ёки қовуққа, қовуқ эса сийдик тўкиш найи орқали ташқарига очилади. Айрим умуртқали ҳайвонларнинг денгизда яшашга мосланиши ортиқча тузни ажратадиган махсус Ч.с.ни, маc, пластинкажабрали баликларда ректал безлар, судралиб юрувчилар ва қушларда туз безларининг ривожланиши билан боглиц. Чўлда яшовчи сут эмизувчиларда эса сийдикнинг осмотик концентрацияси кўтарилади.
Умуртқали ҳайвонлар эволюцияси ва индивидуал ривожланиши давомида пронефрос (бош буйраги), мезонефрос (тана буйраги) ва метанефрос (чаноқ буйрак ёки иккиламчи буйрак) деб аталадиган буйраклар кетмакет алмашинган (яна қ. Буйрак, Нафас, Тери).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.