Daryo

Daryo - tabiiy özanda doimiy yoki mavsumiy oqadigan va daryo havzasidagi yer usti va yer osti suvlari hisobiga töyinadigan suv oqimi. D.larni quruqlik gidrologiyasining darelar gidrologiyasi bölimi örganadi.

Har bir D. ning manbai va dengiz, kölga quyiladigan yoki boşqa D. b-n qöşilib ketadigan joyi — mansabi böladi. Manba suvayirğiçga yaqin joylaşgan böladi.

Bevosita okean, dengiz, kölga quyiladigan yoki qumga singib ketadigan D. boş D. hisoblanadi, boş D. ga kuyiladigan D. — irmoq deb ataladi. Boş D. barça irmoklari b-n birga daryo sistemasini hosil qiladi. D.lar köpinça köl, botqoklik, buloq va muzliklardan boşlanadi. Mac, Örta Osiyodagi Panj, Vaxş, Zarafşon va Norin kabi D.lar muzliklardan, RFdagi Neva, Svir, Angara singari D.lar köllardan, Belorussiya, Ukraina, Ğarbiy Sibirdagi aksariyat D.lar botqokliklardan boşlanadi. Quruq va issiq iqlimli ölkalardagi D.lar köpinça suvi buğlanib va qumga singib tugaydi yoki hamma suvi suğorişga sarf böladi, jumladan Örta Osiyodagi D.larning ayrimlari ma'lum bir joyga quyilmasdan tugab qoladi (Zarafşon, Qaşqadaryo, Çu va Turkmanistondagi D.lar). D. sistemasi özining suvini yiğib oladigan quruqlik yuzasi suv yiğiladigan maydon deb ataladi. Yer sirtining D. sistemasi joylaşgan va b. suvayirğiçlar b-n çegaralangan qismi D. havzasi deyiladi (q. Daryo havzasi).

Özbekistondagi D.lar, asosan, toğlardagi qor va muzliklardan hamda yomğir suvlaridan töyinadi. Özbekiston hududini kesib ötuvçi eng katta suv arteriyalari bölmiş Sirdaryo va Amudaryo qamda ularning irmoqlari Özbekistondan taşqarida boşlanadi. Özbekistonning yirik D.lari: Norin, Qoradaryo, Söx, Çirçiq, Zarafşon, Surxondaryo, Qaşqadaryo, Şeroboddaryo. Ularning köpçiligi faqat örta va quyi oqimida Özbekistan hududidan ötadi (jadvalga qarang).

Özbekistondagi va Özbekiston hududini kesib ötuvçi daryolarning aso-

siy gidrologik körsatkiçlari

Daryo va soylar Umumiy

uzunligi

(km) Amudaryo 1415 Daşnoboddaryo 58 Jarsoy (Qaşqadaryo irmoği) 64 Jinnidaryo 52 Zarafşon 877 Zominsuv 58 Isfayramsoy 122 Isfara 107 Katga Öradaryo 100 Kiçik Öradaryo 114 Kofarnihon 387 Kögartsoy 105 Köksuv (Çatqol irmoği) 60 Maydontol 50 Norin 578 Oygaing 72 Oqbura 136 Okdaryo (Zarafşon irmoği) 154 Oqjarsoy (Anjirimsoy) 51 Oqsuv (Qaşqadaryo irmoği) 104 Oqtepasoy 77 Ohangaron 233 Piskom 73 Poççaotasoy (Namangansoy) 130 Sangardakdaryo 106 Sangzor 198 Sirdaryo 2212 Sumsarsoy 86 Surxondaryo 175 Söx 124 Tanxozdaryo 93 Tentaksoy 126 Töpolondaryo 112 Tösinsoy 76 Ugom 68 Xöjaipok (Halqajarsoy) 91 Çirçiq 161 Çodaksoy 76 Çortoqsoy 67 Şeroboddaryo 177 Şirinsoy 108 Şohimardon 112 Yakkaboğdaryo 99 Qaşqadaryo 378 Qoradaryo 180 Qoratoğdaryo 99 Qumdaryo (Kalkamasoy) 103 Ğovasoy 96 Ğuzordaryo 86

D., odatda, relyefning çöziq pastliklarida — vodiylarda oqadi, uning eng past qismi özan, daryo suvi köpayganda özandan çiqib bosib ketadigan vodiy tubining özanga tutaş qismi esa kayir yoki qayir terrasasi deyiladi. Özanlarda çuqur va sayoz joylari almaşinib boradi. Özanning eng çuqur joylari — farvater, oqim tezligi eng katta bölgan joylari esa tezoqar joy deyiladi. D. yoki D.larning ayrim qismlari balandliklari farqining uzunligiga nisbati D. nişabligi deyiladi.

Relyefga boğliq ravişda toğ D.si va tekislik D.siga bölinadi. Toğ D.si nişabi kattaligidan, tor vodiylarda tez (kuçli) oqadi, yuviş jarayoni ham kuçli böladi. Örta Osiyo D.lari asosan toğ D.laridir. Tekislik D.lari keng özanda sokin o1q6a7d0i, iloni1z6i7 0yoki meQanuldqrilşarl xooqs q. .

11600 9780 Tortki q. Tekislik D.lari özan va qayirlarida

1370 1010 Mixaylovka q. qum, gi3l9 8yotqiziql3a7r2 qoldiBruardçim, umlalraz qa,.

471 475 Kuyiliş joyi sayozlik, tirsaklar hosil qiladi (mas,

59900 58400 Uçqörğon ş. Amudar1yo1 00va Sir1d1a0r0yo örtQau yvial işqu jyoiy i

2540 2430 Töleken q. oqimida), quyiliş joylarida esa

Iştixon deltalar vujudga keladi. Ba'zan D.

157 33 Kambarbolo q. dan aj1r2a8l0gan tarm8o4q5lar boHşazqoar nDa.v b-n

722 722 Quyiliş joyi qöşilişib ketadi (q. Daryoning ikkiga

5260 1290 Turk q. ayrili2ş8i4)0. 2830 Quyiliş joyi (Çor

443 366 Tostu daryosi quyil

Yer şari yuzasida D.lar juda note-kiye

932 901 Kengözar q. taqsim3l2a2n0gan. Har5 4b0ir matQeirriqk dqa.( Bbaoxşm al)

21900 Farğona vodiysidan suvayirğiçlar — oqim çegaralari bor.

229 90 Sumsarsoy q. Yerning boş suvayirğiçi materiklar

13500 9500 Şörçi ş.

3510 2840 Sarikanda q. yuzasini 2 asosiy havzaga: Atlantika-

1910 1910 Nuşkent q. Arktika (oqim Atlantika va Şim. Muz

4130 1300 Çorvoq q. okeanla3r0i8g0a borad3i0) 4v0a TinçD oakşeanno b(ooqdi dm. quyili

1100 1100 Egarçi q. Tinç va Hind okeanlariga tuşadi)

870 869 Xöjakent q. havzala7r6i5ga bölib5 7t7uradi. BoEzkovrabtooyr iqa.l

14900 10900 Xöjakent q. mintaqada D.lar ziç bölib, dunyodagi eng

566 350 Julaysoy d. quyili yirik A71m5azonka, K4o9n3go darPyoliaşrik aorqaand qi.;

2950 949 Darband q. tropik va mö'tadil mintaqalarda,

780 444 Uguk q. ayniqs1a3 0to0ğli r-n1l3a0r0da (APlopul, ğKonav qk.az,

1180 504 Tatar q. Qoyali toğlar va b.), çöllarda D.lar qor

12000 511 Varganza q. erigan3d0a1 yo0k0i jala1l2a4r0d0a suvK taömlpiib rorqaabdoit q.

2430 684 Qoratoğ q. (mas, Qozoğistonning tekislik qismida).

866 354 Çambil q.

D.da7 2o4qim tezl6i5g7i bir Ğnoyevçaa q .sm/sek

3400 3170 Yortepa q. dan (tekislik D.sila) 6—7 m/sek gaça (toğ D.sida) özgarib turadi. Suv sathi kötarilişi b-n oqim tezligi, odatda, çuqur joylarda köpayadi va sayozlikda kamayadi. D.da suv t-rasi issiq mavsumda havo t-rasi b-n deyarli bir xil, D. muzlagan paytda qariyb 0° böladi.

D.larda muzlaş hodisalari quruklik hududining taxm. 1/4 qismida, asosan Şim. yarim şarda kuzatiladi. D.lar RFda dastavval Şim.-Şarqiy Sibirda (sent. oxirida), keçroq Yevropa qismining jan.-ğarbida va Örta Osiyoda (dek. oxiri — yanv. boşida) muzlaydi. Eng kalin muz qoplami Şarqiy Sibir D.larida (muz qalinligi örtaça 1,5—2 m) kuzatiladi va 9—10 oy mobaynida saqlanadi. Toğ D.larida oqim tez bölganligidan muz qatlami hosil qilmaydi, köpgina D.larda qişda şovuş oqadi.

D. da suv sathining tebranişi suv sarfining özgarişi b-n boğliq. Suv sathi va suv sarfi hamda ularning tebranişi — suv rejimining asosiy tavsifidir.

D.lar — Yerda suv aylanişit muhim vosita. U quruklikda çuçuk suvni taqsimlaydi va Dunyo okeaniga kaytaradi. D.larning Dunyo okeaniga jami yillik oqimi qariyb 42 ming km3.

D.ning töyiniş manbalari — yoğin, qor qoplami, baland toğ qorlari va muzliklar, yer osti suvlari. Töyiniş xususiyatlariga köra, D.ning asosiy suv rejimi fazalarga: tölinsuv davri, vaqtinça suv tölib oqişi va kamsuv davriga bölinadi.

Toğ D.lari alohida suv rejimiga ega. Ularning töyinişi va sersuvligi balandlik mintaqalari qonuniyatlariga boğliq. Örta Osiyo D.lari asosan toğlardagi qor va muzliklardan suv oladi. Karst şakllari rivojlangan joylarda.ba'zan yer ostida oqib, yana yuzaga çiqadigan D. ham bor.

D. eroziya (yemiriş) işlarni bajaradi. Özan va qayirida daryo oqimlari, suv yiğiş maydonida esa yuza suvlari okimi tuproqni yuvadi. D. suvining loyqaliligi turliça. Örta Osiyo D. lari suvi nisbatan loyka (1 m3 suvda 200— 300 g dan 1—5 kg gaça loyka bor).

D. oqimi çuçuk suv resurslarining muhim manbaidir (q. Suv resurslari). D. oqimlari kelib çiqişi va xöjalik ahamiyatiga köra 2 qismdan: yer osti oqimi va yer yuzasi oqimidan iborat. Yer osti oqimidan yil davomida foydalaniş mumkin. Yer yuzasi oqimini suv omborlari yordamida tartibga solib foydalaniladi.

D. ning flora va faunasi bentos, plankton va nektondan iborat. D. tubining tuzilişiga qarab qar xil daryo tubi hayvonlari uçraydi. D. ning sekin oqadigan qismida yuksak suv ösimliklari uçraydi. Suvötlar va toşlar orasida köplab mayda jonzotlar yaşaydi. Erkin suzadigan planktonlarga yarim mikroskopik va mikroskopik hayvonlar (mayda qisqiçbaqasimonlar, kolovratka) va suvötlar (fitoplankton) kiradi. Nektonga oqimga qarşi suza oladigan baliklar mansub. D.larning quyi qismi va ularning deltalari baliqqa boy. D. da suv omborlari barpo qiliş planktonlarning sonini oşirdi. Töğon va gidrouzellar qurilişi ovlanadigan ötkinçi baliqlarning (ayniqsa losossimon va osyotrsimonlar) tabiiy migratsiyasiga tösqinlik qiladi va köpayişiga xalaqit beradi. D.larning sanoat va xöjalik oqova suvlari b-n ifloslanişiga yoğoç çiqindilari, şuningdek, mineral öğitlar va zaharli kimyoviy moddalarning qöşilişi ham salbiy ta'sir kursatadi. Yer şaridagi köpçilik D.ning (ayniqsa Şim. Amerikaning şarqi va Ğarbiy Yevropadagi) suvi sanoat va xöjalik çiqindilari b-n ifloslangan. Suv resurslaridan oqilona foydalaniş maqsadida qonuniy, texnikaviy va sanitariya-gigiyena çoratadbirlari körilmoqda (q. Tabiatni muhofaza qiliş).

D. qadimdan aholini içimlik suvi va sanoatni suv b-n ta'minlaş, tabiiy va çana (qişda) yöli, muntazam yangilanib turadigan gidroenergiya manbai, botqoq yerlarning suvini qoçirişda kollektor vazifasini ötab kelgan. D.lardan ançagina baliq ovlanadi. D. qayirlari ötloq, tuproği unumdor bölib, köpinça poliz ekinlari ekiladi. D. vodiylari böylab asosiy yer usti transport yöllari (t. y. va avtomobil yöllari) ötadi, D. böyida juda köp şaqar va şaharçalar joylaşgan. D. suvi suv resurslarining asosiy manbaidir.

Ad.:Şul's V. L., Reki Sredney Azii, ç. 1-2, L., 1965; Şuls V.L., Maşrapov R., Örta Oyeiyo gidrografiyasi, T., 1969; Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A., Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002.

Fazliddin Hikmatov.