Doğ
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 378–379-b. — ziyouz.com
Doğ DOĞ, doğ tuşişi (ösimliklarda) — q. x. ekinlarining barg, poya, meva va b. qismlarida nobud bölgan hujayralardan vujudga kelgan doğ b-n tavsiflanuvçi kasallik. Nekrozlarnij bir körinişi. D. tuproqda oziq moddalarning yetişmasligidan, sanoat çiqindi gazlarining havoni ifloslantirişidan, ösimliklarning kuyişi, zamburuğlar (q. Zamburuğli kasalliklar), bakteriyalar (q. Bakterial kasalliklar), viruslar (q. Virusli kasalliklar) b-n kasallanişi va b. dan paydo böladi. Doğ hosil qiluvçi qözğatuvçilar, odatda, töqimalarga tarqaliş jarayonida ösimlik-xöjayin tomonidan körsatiladigan mexanik va kimyoviy tösiqqa duç keladi. Mexanik tösiq soğlom va kasallangan töqimalar örtasida hosil bölib, infeksiya öçoğini çegaralab qöyadigan pökak katlam körinişida namoyon böladi. Kimyoviy tösiq ösimlikning kasallangan va unga qöşni hujayralarida parazit uçun zaharli bölgan fenolli moddalarning töplanişi b-n boğliq. D.ning taşki körinişi parazit b-n ösimlikxöjayining özaro munosabatiga boğliq bölib, ularning öziga xos xususiyatlari b-n belgilanadi. Patogen ösimlikka kirganda himoya reaksiyasi kuçli bölsa, unda mayda nekrotik D. vujudga keladi va parazitning rivojlanişi töxtaydi. Agar himoyalaniş sust bölib, yuqumni çegaralab qöyişga kuçi yetmasa, unda D. hajmi asta-sekin kattalaşib boradi (mas, ğöza, pomidor, kartoşkada makrosporioz, lavlagi fomozi va b.)- Ba'zan D.da kon-sentrik halqa körinişidagi töxtab turuvçi zona közga yaqqol taşlanadi (zonal D.)- Patogen zamburuğlar keltirib çiqaradigan turli şakl hamda rangdagi quruq D. yuzasida zamburuğ sporalarini kuzatiş mumkin. Bakterial D. mayda, rangsiz hoşiya b-n öralgan bölib, ba'zan ulardan yelimşak tomçilar çiqib turadi (mas, ğöza gommozi). Virusli D. barg tomirlari böylab joylaşadi yoki öziga xos halqalar, şakllar hosil qiladi. D. rangi qizil, töqqönğir, kulrang, qora, oq bölişi mumkin. D. barg, meva, poya qismlarining qurib qolişiga sabab bölib, ösimlikning fotosintetik sathini kamaytiradi va hosildorlikni pasaytiradi.
Qarşi kuraş çoralari havola körsatilgan maqolalarda berilgan.
Abdukarim Zikiryoyev.
Q.: Bakterial kasalliklar, Virusli kasalliklar, Zamburuğli kasalliklar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОҒ, доғ тушиши (ўсимликларда) — қ. х. экинларининг барг, поя, мева ва б. қисмларида нобуд бўлган ҳужайралардан вужудга келган доғ б-н тавсифланувчи касаллик. Некрозларниж бир кўриниши. Д. тупроқда озиқ моддаларнинг етишмаслигидан, саноат чиқинди газларининг ҳавони ифлослантиришидан, ўсимликларнинг куйиши, замбуруғлар (қ. Замбуруғли касалликлар), бактериялар (қ. Бактериал касалликлар), вируслар (қ. Вирусли касалликлар) б-н касалланиши ва б. дан пайдо бўлади. Доғ ҳосил қилувчи қўзғатувчилар, одатда, тўқималарга тарқалиш жараёнида ўсимлик-хўжайин томонидан кўрсатиладиган механик ва кимёвий тўсиққа дуч келади. Механик тўсиқ соғлом ва касалланган тўқималар ўртасида ҳосил бўлиб, инфекция ўчоғини чегаралаб қўядиган пўкак катлам кўринишида намоён бўлади. Кимёвий тўсиқ ўсимликнинг касалланган ва унга қўшни ҳужайраларида паразит учун заҳарли бўлган фенолли моддаларнинг тўпланиши б-н боғлиқ. Д.нинг ташки кўриниши паразит б-н ўсимликхўжайининг ўзаро муносабатига боғлиқ бўлиб, уларнинг ўзига хос хусусиятлари б-н белгиланади. Патоген ўсимликка кирганда ҳимоя реакцияси кучли бўлса, унда майда некротик Д. вужудга келади ва паразитнинг ривожланиши тўхтайди. Агар ҳимояланиш суст бўлиб, юқумни чегаралаб қўйишга кучи етмаса, унда Д. ҳажми аста-секин катталашиб боради (мас, ғўза, помидор, картошкада макроспориоз, лавлаги фомози ва б.)- Баъзан Д.да кон-центрик ҳалқа кўринишидаги тўхтаб турувчи зона кўзга яққол ташланади (зонал Д.)- Патоген замбуруғлар келтириб чиқарадиган турли шакл ҳамда рангдаги қуруқ Д. юзасида замбуруғ спораларини кузатиш мумкин. Бактериал Д. майда, рангсиз ҳошия б-н ўралган бўлиб, баъзан улардан елимшак томчилар чиқиб туради (мас, ғўза гоммози). Вирусли Д. барг томирлари бўйлаб жойлашади ёки ўзига хос ҳалқалар, шакллар ҳосил қилади. Д. ранги қизил, тўққўнғир, кулранг, қора, оқ бўлиши мумкин. Д. барг, мева, поя қисмларининг қуриб қолишига сабаб бўлиб, ўсимликнинг фотосинтетик сатҳини камайтиради ва ҳосилдорликни пасайтиради.
Қарши кураш чоралари ҳавола кўрсатилган мақолаларда берилган.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.