Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Dvigatel

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–133-b. — ziyouz.com

    Dvigatel (rus.) biror turdagi energiyani (mas, suv, şamol energiyasini) mexanik energiyaga aylantirib beradigan maşina. Tabiiy energetika resurelari (yonilği, suv energiyasi, şamol energiyasi va b.) ni töğridan-töğri mexanik energiyaga aylantiruvçi D. birlamç i D. deb ataladi (mas, buğ maşinasi, buğ turbinasi va b.). Birlamçi D. hosil qilgan energiyani boşqa turga özgartiruvçi D. ikkilamçi D. deb ataladi (mas, elektr yoki pnevmatik D.). Tabiiy energetika resurelari turiga qarab, issiqlik, gidravlik (suv), şamol va b. D.lar böladi. Issiklik D. öz navbatida buğ dvigateli va gaz dvigateliga bölinadi. Gaz D. içki yonuv dvigateli deb ham ataladi. Issiklik D. yadro kuç qurilmalarining tarkibiy ele-mentlari sifatida işlatilişi mumkin. D. statsionar (muqim), köçma va transport xillariga ham ajratiladi. Statsionar D. bir joyga örnatib işlatiladi. Kuçma va transport D. traktor, avtomobil va samolyotlarga örnatiladi. D. asosiy iş organi harakati tarziga qarab, porşenli, parrakli (rotorli) va reaktiv xillarga bölinadi (q. Aviatsiya dvigateli, Avtomobil dvigateli, Reaktiv dvigatel).

    Örta Osiyo, Misr, Xitoy va Hindistonda qadimda ekinlar eng oddiy D. — çarxpadaklar yordamida suğorilgan. 18-a. oxirida Angliya sanoatida boşlangan yuksaliş maşina texnikasining rivojlanişiga sabab böldi. Angliyada 1784 y.da J. Uatt işlab çiqqan issiklik D.i suv nasoslarida keng qöllanila boşladi. I. I. Polzunov 1763 y.da dunyoda birinçi buğ ma-şinasini ixtiro qildi. Birinçi içki yonuv dvigateli loyihasi 1879 y. da tuzildi. Germaniyada 1885 y.da ixtiroçilar Daymler va Bens benzin b-n işlaydigan ixçam içki yonuv D.ini qurdi. 1893 y.da nemis olimi R. Dizel yangi prinsipda işlaydigan D.ni (dizelni) yaratdi. 1911 y.da rus ixtiroçisi Ya. V. Mamin 18 va 33 kVt li D.ni traktorga örnatdi. 1888—89 y.larda rus olimi M. O. Dolivo-Dobrovolskiy 3 fazali asinxron elektr ma-şinasini yasadi.

    20-a. 1 -yarmida issiklik dvigatelining yangi turi 3 — gaz turbinali dvigatel yaratildi. U aviatsiyada eng keng tarqalgan (aviatsiyada ular turboreaktiv dvigatellar deb ataladi). Gaz-turbinali dvigatellardan issiklik elektr styalarida elektr generatorlarini xarakatlantirişda gaz-turbovozlar, oğir kj avtomobillari va b. transport vositalarida, kemalar, katerlar va suv osti kemalarida tortuvçi dvigatellar sifatida foydalaniladi. Rus olimi K. E. Siolkovskiy dunyoda birinçi bölib raketa dvigatellarining asosiy elementlarini bayon qildi. Raketa dvigatellari reaktiv dvigatelning bir turi hisoblanadi. Havoreaktiv dvigatellari da yoniş kamerasiga yonilğidan taşqari havo ham beriladi. Şu bois ulardan faqat atmosferaning ziç qatlamlarida uçişdagina foydalaniş mumkin. Raketa dvigatellari ga havo şart emas (yonilğining barça aralaşmalari bularning özida mavjud), ular havosiz böşliq, ya'ni koinotda bemalol işlay oladi. Uşbu dvigatellar asosan jangovar raketalarga hamda kosmik kemalarnmt raketa eltuvçilariga örnatiladi. Yu. A. Gagarin boşqargan birinçi «Vostok» kosmik kemasi D.ining quvvati 14 mln. kVt (20 mln. o. k.) edi. Buğ turbinalari yirik elektr st-yalarining asosiy D.i bölib qoldi. Mas, Toşkent GRES ida har qaysisining quvvati 165000 kVt dan bölgan buğ turbinalari, Sirdaryo GRES ida esa 300000 kVt li buğ turbinalari işlab turibdi.

    Q.: Aviatsiya dvigateli, Avtomobil dvigateli, Reaktiv dvigatel

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ДВИГАТЕЛЬ (рус.) бирор турдаги энергияни (мас, сув, шамол энергиясини) механик энергияга айлантириб берадиган машина. Табиий энергетика ресурелари (ёнилғи, сув энергияси, шамол энергияси ва б.) ни тўғридан-тўғри механик энергияга айлантирувчи Д. бирламч и Д. деб аталади (мас, буғ машинаси, буғ турбинаси ва б.). Бирламчи Д. ҳосил қилган энергияни бошқа турга ўзгартирувчи Д. иккиламчи Д. деб аталади (мас, электр ёки пневматик Д.). Табиий энергетика ресурелари турига қараб, иссиқлик, гидравлик (сув), шамол ва б. Д.лар бўлади. Иссиклик Д. ўз навбатида буғ двигатели ва газ двигателига бўлинади. Газ Д. ички ёнув двигатели деб ҳам аталади. Иссиклик Д. ядро куч қурилмаларининг таркибий эле-ментлари сифатида ишлатилиши мумкин. Д. стационар (муқим), кўчма ва транспорт хилларига ҳам ажратилади. Стационар Д. бир жойга ўрнатиб ишлатилади. Кучма ва транспорт Д. трактор, автомобиль ва самолётларга ўрнатилади. Д. асосий иш органи ҳаракати тарзига қараб, поршенли, парракли (роторли) ва реактив хилларга бўлинади (қ. Авиация двигатели, Автомобиль двигатели, Реактив двигатель).

    Ўрта Осиё, Миср, Хитой ва Ҳиндистонда қадимда экинлар энг оддий Д. — чархпадаклар ёрдамида суғорилган. 18-а. охирида Англия саноатида бошланган юксалиш машина техникасининг ривожланишига сабаб бўлди. Англияда 1784 й.да Ж. Уатт ишлаб чиққан иссиклик Д.и сув насосларида кенг қўлланила бошлади. И. И. Ползунов 1763 й.да дунёда биринчи буғ ма-шинасини ихтиро қилди. Биринчи ички ёнув двигатели лойиҳаси 1879 й. да тузилди. Германияда 1885 й.да ихтирочилар Даймлер ва Бенц бензин б-н ишлайдиган ихчам ички ёнув Д.ини қурди. 1893 й.да немис олими Р. Дизель янги принципда ишлайдиган Д.ни (дизелни) яратди. 1911 й.да рус ихтирочиси Я. В. Мамин 18 ва 33 кВт ли Д.ни тракторга ўрнатди. 1888—89 й.ларда рус олими М. О. Доливо-Добровольский 3 фазали асинхрон электр ма-шинасини ясади.

    20-а. 1 -ярмида иссиклик двигателининг янги тури 3 — газ турбинали двигатель яратилди. У авиацияда энг кенг тарқалган (авиацияда улар турбореактив двигателлар деб аталади). Газ-турбинали двигателлардан иссиклик электр стяларида электр генераторларини харакатлантиришда газ-турбовозлар, оғир кж автомобиллари ва б. транспорт воситаларида, кемалар, катерлар ва сув ости кемаларида тортувчи двигателлар сифатида фойдаланилади. Рус олими К. Э. Циолковский дунёда биринчи бўлиб ракета двигателларининг асосий элементларини баён қилди. Ракета двигателлари реактив двигателнинг бир тури ҳисобланади. Ҳавореактив двигателлари да ёниш камерасига ёнилғидан ташқари ҳаво ҳам берилади. Шу боис улардан фақат атмосферанинг зич қатламларида учишдагина фойдаланиш мумкин. Ракета двигателлари га ҳаво шарт эмас (ёнилғининг барча аралашмалари буларнинг ўзида мавжуд), улар ҳавосиз бўшлиқ, яъни коинотда бемалол ишлай олади. Ушбу двигателлар асосан жанговар ракеталарга ҳамда космик кемаларнмт ракета элтувчиларига ўрнатилади. Ю. А. Гагарин бошқарган биринчи «Восток» космик кемаси Д.ининг қуввати 14 млн. кВт (20 млн. о. к.) эди. Буғ турбиналари йирик электр ст-яларининг асосий Д.и бўлиб қолди. Мас, Тошкент ГРЭС ида ҳар қайсисининг қуввати 165000 кВт дан бўлган буғ турбиналари, Сирдарё ГРЭС ида эса 300000 кВт ли буғ турбиналари ишлаб турибди.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.