Eksport
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50-b. — ziyouz.com
Eksport (ing., lot. — olib çiqaman, çetga çiqaraman) — tovarlar, xizmatlar, investitsiya, qimmatli qoğozlar, texnologiyalar va boşqalarni taşqi bozorga çiqariş. Tovarlarni bir mamlakat orqali olib ötiş (tranzit) va bir mamlakatdan olib kelingan tovarlarni boşqa mamlakatlarga sotiş uçun çiqarqş (reeksport) ham E.ga kiradi.
Mamlakatning özida işlab çiqarilgan moddiy boyliklar E. tarkibi (körinma E.) milliy iqtisodiyotning öziga xos xususiyatlari, uning xalqaro mehnat taqsimotidagi örni bilan boğliq. Sanoati rivojlangan mamlakatlarga sanoat mahsulotlari, ayniqsa, maşinasozlik mahsulotlari va texnologiyalar E. qiliş xos bölsa, qoloq agrar iqtisodiyotga ega bölgan mamlakatlar E.ida xom aşyo va oziq-ovqat asosiy rol öynaydi. Yakka ziroatçilik xöjaliklari hukmron bölgan mamlakatlar E.ida 1—2 tovar turi asosiy örinni egallaydi.
Yuklarni taşiş, vositaçilik operatsiyalari, turizm, ilmiytexnika aloqalaridan va boşqalar xizmatlarni sotişdan olinadigan daromadlar körinmas E.ni taşkil etadi va iqtisodiyoti rivojlangan köpgina mamlakatlarda uning ahamiyati ortib bormoqda.
Har qanday davlat uçun E. import va çet ellarda boşqa xarajatlarni tölaş uçun zarur bölgan çet el valyutasining asosiy manbai. Davlatning taşqi iqtisodiy siyosatida (q.Taşqi iqtisodiy siyosat) E.ni kengaytiriş muhim masala hisoblanadi va davlat eksport uçun möljallangan işlab çiqarişni qöllabquvvatlaşning turli şakllarini keng qöllaydi (soliq imtiyozlari va boşqalar moliyaviy kömaklar; E.ni davlat tomonidan kreditlaş).
E.ni çeklaş (q. Kvota) aksariyat hollarda muayyan mamlakatlar bilan olib boriladigan savdoga embargo joriy etiş yöli bilan siyosiy maqsadlarda amalga oşiriladi. Ayrim tovarlar E.i ba'zan iqtisodiy yoki ekologik sabablarga köra çeklanadi (mazkur tovarning mamlakat iqtisodiyoti uçun muhimligi, yöqolib borayotgan hayvonlar yoki ösimliklar turlarini, milliy madaniybadiiy boyliklarni asraş va boşqalar). Özbekiston Respublikasining Bojxona kodeksiga muvofiq, tovarlar E.i bojxona rejimida, bojxona tölovlari tölanganidan keyin, iqtisodiy siyosat tadbirlariga rioya etilgan va qonunçilikda nazarda tutilgan boşqa talablar bajarilgan hollarda Özbekiston Respublikasining bojxona hududidan çetga çiqariladi.
2003 yilda Özbekiston Respublikasi E.i 3725,0 mln. AQŞ dollaridan iborat böldi (import 2964,2 mln. AQŞ dollari). Uning tovarlar tarkibida paxta tolasi (19,8%), oziq-ovqat tovarlari (2,7%), kimyo mahsulotlari, plastmassa va ulardan yasalgan buyumlar (3,1%), energiya manbalari (9,8%), qora va rangli metallar (6,4%), maşina va uskunalar (5,9%), xizmatlar (14,4%) va boşqalar asosiy örinda turadi.
Köpgina mamlakatlarda E. tovarlari qöşilgan qiymat soliğidan va şunga öxşaş soliqlardan ozod qilinadi (yana q. Taşqi savdo).
Qodirjon Yusupov.
Q.: Kvota, Taşqi savdo
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКСПОРТ (инг., лот. — олиб чиқаман, четга чиқараман) — товарлар, хизматлар, инвестиция, қимматли қоғозлар, технологиялар ва бошқаларни ташқи бозорга чиқариш. Товарларни бир мамлакат орқали олиб ўтиш (транзит) ва бир мамлакатдан олиб келинган товарларни бошқа мамлакатларга сотиш учун чиқарқш (реэкспорт) ҳам Э.га киради.
Мамлакатнинг ўзида ишлаб чиқарилган моддий бойликлар Э. таркиби (кўринма Э.) миллий иқтисодиётнинг ўзига хос хусусиятлари, унинг халқаро меҳнат тақсимотидаги ўрни билан боғлиқ. Саноати ривожланган мамлакатларга саноат маҳсулотлари, айниқса, машинасозлик маҳсулотлари ва технологиялар Э. қилиш хос бўлса, қолоқ аграр иқтисодиётга эга бўлган мамлакатлар Э.ида хом ашё ва озиқ-овқат асосий роль ўйнайди. Якка зироатчилик хўжаликлари ҳукмрон бўлган мамлакатлар Э.ида 1—2 товар тури асосий ўринни эгаллайди.
Юкларни ташиш, воситачилик операциялари, туризм, илмийтехника алоқаларидан ва бошқалар хизматларни сотишдан олинадиган даромадлар кўринмас Э.ни ташкил этади ва иқтисодиёти ривожланган кўпгина мамлакатларда унинг аҳамияти ортиб бормоқда.
Ҳар қандай давлат учун Э. импорт ва чет элларда бошқа харажатларни тўлаш учун зарур бўлган чет эл валютасининг асосий манбаи. Давлатнинг ташқи иқтисодий сиёсатида (қ.Ташқи иқтисодий сиёсат) Э.ни кенгайтириш муҳим масала ҳисобланади ва давлат экспорт учун мўлжалланган ишлаб чиқаришни қўллабқувватлашнинг турли шаклларини кенг қўллайди (солиқ имтиёзлари ва бошқалар молиявий кўмаклар; Э.ни давлат томонидан кредитлаш).
Э.ни чеклаш (қ. Квота) аксарият ҳолларда муайян мамлакатлар билан олиб бориладиган савдога эмбарго жорий этиш йўли билан сиёсий мақсадларда амалга оширилади. Айрим товарлар Э.и баъзан иқтисодий ёки экологик сабабларга кўра чекланади (мазкур товарнинг мамлакат иқтисодиёти учун муҳимлиги, йўқолиб бораётган ҳайвонлар ёки ўсимликлар турларини, миллий маданийбадиий бойликларни асраш ва бошқалар). Ўзбекистон Республикасининг Божхона кодексига мувофиқ, товарлар Э.и божхона режимида, божхона тўловлари тўланганидан кейин, иқтисодий сиёсат тадбирларига риоя этилган ва қонунчиликда назарда тутилган бошқа талаблар бажарилган ҳолларда Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудидан четга чиқарилади.
2003 йилда Ўзбекистон Республикаси Э.и 3725,0 млн. АҚШ долларидан иборат бўлди (импорт 2964,2 млн. АҚШ доллари). Унинг товарлар таркибида пахта толаси (19,8%), озиқ-овқат товарлари (2,7%), кимё маҳсулотлари, пластмасса ва улардан ясалган буюмлар (3,1%), энергия манбалари (9,8%), қора ва рангли металлар (6,4%), машина ва ускуналар (5,9%), хизматлар (14,4%) ва бошқалар асосий ўринда туради.
Кўпгина мамлакатларда Э. товарлари қўшилган қиймат солиғидан ва шунга ўхшаш солиқлардан озод қилинади (яна қ. Ташқи савдо).
Қодиржон Юсупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.