Foydali qazilmalar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193–194-b. — ziyouz.com
Foydali qazilmalar FOYDALI QAZILMALAR, mineral xom aşyolar — Yer pöstida qattiq, suyuq va gazsimon holatlarda uçraydigan, turli geologik jarayonlar natijasida töplangan hamda miqdori, sifati, joylaşiş şaroitlariga köra sanoatda işlatişga yarokli bölgan tabiiy mineral moddalar. F.q. turli konlarni hosil qiladi. Paydo böliş şaroitiga köra F.q. konlari seriyalar — sedimentogen (gipergen), magmatogen (gipogen) va metamorfogen konlarga bulinadi (q. Gipergen konlar, Gipogen konlar, Metamorfogen konlar). Geologik davr jihatidan F.q. konlari içida arxey, proterozoy, rifey, paleozoy, mezozoy va kaynozoy yoşidagi konlar farq qilinadi. Şakllaniş joyi jihatidan geosinklinal (burmalagan oblastlar) va platformalardagi konlar böladi. Qanday çuqurlikda paydo bölişiga köra, F.q. konlari ultraabissal (10— 15 km dan çuqur), abissal (3—5 km dan çuqur), gipabissal (1,5 km çuqurlikda joylaşgan) konlarga bölinadi. F.q Z guruhga: metall, nemetall va yonuvçilarga bölinadi. Metall F.q. sof metallar, qora, rangli, siyrak va radioaktiv metall rudalari, şuningdek, nodir yer elementlaridan iborat. Nemetall F.q.ga konçilikkimyo xom aşyosi (turli tuzlar, gips, barit, oltingugurt, fosforitlar, apatitlar), olovbardoş, elektrotexnik, pyezooptik, issikdik va tovuşni izolyatsiya qiluvçi, kislota va işqorlarga çidamli xom aşyo, quriliş materiallari, qimmatbaho va texnik toşlar kiradi. Neft, yonuvçi gaz, toşkömir va qönğir kumir, torf, yonuvçi slanetslar yonuvçi F.q.ga mansub. Fizik holatiga köra, qattiq (qazilma kömirlar, rudalar, noruda F.q.), suyuq (neft, mineral suvlar) va gazsimon (yonuvçi tabiiy va inert gazlar) F.q. böladi. Mineral resurslar mamlakat, qit'a yoki butun dunyo zaminidagi F.q. yiğindisi bölib, sanoat i.ç.ining muhim tarmoqlari (energetika, qora va rangli metallurgiya, kimyo sanoati, quriliş) taraqqiyoti negizi hisoblanadi. Mineral resurslar sanoatda işlatilişiga qarab, bir qança guruxlarga ajratiladi: a) yoqilğienergetika resurslari (neft, tabiiy gaz, kazilma kumir, yonuvçi slanetslar, torf, uran rudalari); b) kora va rangli metallurgiya xom aşyosi hisoblangan ruda resurslari (temir va marganets rudalari, xromit, boksit, mis, qörğoşinrux, nikel, volfram, molibden, qalay, surma rudalari, nodir metallar rudalari va b.); v) konçilikkimyo xom aşyosi (fosforit, apatit, oş tuzi, kaliy va magniy tuzlari, oltingugurt va uning birikmalari, barit, bor rudalari, brom va yod tarkibli eritmalar); g) tabiiy quriliş materiallari va noruda F.q.ning katta guruhi, şuningdek, bezak, texnik va qimmatbaho toşlar (marmar, granit, yaşma, agat, toğ xrustali, granat, korund, olmos va b.); d) gidrotermal mineral resurslar (yer osti çuçuk va mineral suvlari). Mineral boyliklar köp tabiiy resurslardan farqli ravişda qaytadan tiklanmaydi. Dunyo okeani suvlari va yer osti şör suvlari mineral xom aşyoning muhim rezervlari hisoblanadi.
Q.: Gipergen konlar, Gipogen konlar, Metamorfogen konlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОЙДАЛИ ҚАЗИЛМАЛАР, минерал хом ашёлар — Ер пўстида қаттиқ, суюқ ва газсимон ҳолатларда учрайдиган, турли геологик жараёнлар натижасида тўпланган ҳамда миқдори, сифати, жойлашиш шароитларига кўра саноатда ишлатишга ярокли бўлган табиий минерал моддалар. Ф.қ. турли конларни ҳосил қилади. Пайдо бўлиш шароитига кўра Ф.қ. конлари сериялар — седиментоген (гиперген), магматоген (гипоген) ва метаморфоген конларга булинади (қ. Гиперген конлар, Гипоген конлар, Метаморфоген конлар). Геологик давр жиҳатидан Ф.қ. конлари ичида архей, протерозой, рифей, палеозой, мезозой ва кайнозой ёшидаги конлар фарқ қилинади. Шаклланиш жойи жиҳатидан геосинклиналь (бурмалаган областлар) ва платформалардаги конлар бўлади. Қандай чуқурликда пайдо бўлишига кўра, Ф.қ. конлари ультраабиссал (10— 15 км дан чуқур), абиссал (3—5 км дан чуқур), гипабиссал (1,5 км чуқурликда жойлашган) конларга бўлинади. Ф.қ З гуруҳга: металл, неметалл ва ёнувчиларга бўлинади. Металл Ф.қ. соф металлар, қора, рангли, сийрак ва радиоактив металл рудалари, шунингдек, нодир ер элементларидан иборат. Неметалл Ф.қ.га кончиликкимё хом ашёси (турли тузлар, гипс, барит, олтингугурт, фосфоритлар, апатитлар), оловбардош, электротехник, пьезооптик, иссикдик ва товушни изоляция қилувчи, кислота ва ишқорларга чидамли хом ашё, қурилиш материаллари, қимматбаҳо ва техник тошлар киради. Нефть, ёнувчи газ, тошкўмир ва қўнғир кумир, торф, ёнувчи сланецлар ёнувчи Ф.қ.га мансуб. Физик ҳолатига кўра, қаттиқ (қазилма кўмирлар, рудалар, норуда Ф.қ.), суюқ (нефть, минерал сувлар) ва газсимон (ёнувчи табиий ва инерт газлар) Ф.қ. бўлади. Минерал ресурслар мамлакат, қитъа ёки бутун дунё заминидаги Ф.қ. йиғиндиси бўлиб, саноат и.ч.ининг муҳим тармоқлари (энергетика, қора ва рангли металлургия, кимё саноати, қурилиш) тараққиёти негизи ҳисобланади. Минерал ресурслар саноатда ишлатилишига қараб, бир қанча гурухларга ажратилади: а) ёқилғиэнергетика ресурслари (нефть, табиий газ, казилма кумир, ёнувчи сланецлар, торф, уран рудалари); б) кора ва рангли металлургия хом ашёси ҳисобланган руда ресурслари (темир ва марганец рудалари, хромит, боксит, мис, қўрғошинрух, никель, вольфрам, молибден, қалай, сурма рудалари, нодир металлар рудалари ва б.); в) кончиликкимё хом ашёси (фосфорит, апатит, ош тузи, калий ва магний тузлари, олтингугурт ва унинг бирикмалари, барит, бор рудалари, бром ва йод таркибли эритмалар); г) табиий қурилиш материаллари ва норуда Ф.қ.нинг катта гуруҳи, шунингдек, безак, техник ва қимматбаҳо тошлар (мармар, гранит, яшма, агат, тоғ хрустали, гранат, корунд, олмос ва б.); д) гидротермал минерал ресурслар (ер ости чучук ва минерал сувлари). Минерал бойликлар кўп табиий ресурслардан фарқли равишда қайтадан тикланмайди. Дунё океани сувлари ва ер ости шўр сувлари минерал хом ашёнинг муҳим резервлари ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.