Ğazal

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2–4-b. — ziyouz.com

Ğazal (arab. — ayolni seviş, unga oşiqona munosabatda böliş) — 1) Şarq adabiyotida eng keng tarqalgan lirik janr. «Ğ.» atamasi dastlab 6—7-a.larda arab şe'riyatida paydo bölgan. Söng Örta Osiyo va Şarq xalqlari adabiyotlariga ötib, 13—14-a.lardatöla şakllangan. Hajmi 3 baytdan 19 baytgaça qilib belgilangan. Lekin 21, hatto 27 baytli Ğ. namunasi ham uç-raydi. Aa, ba, va, ga, da va h.k. tarzda qofiyalanadi, boşdan-oxir bir xil vaznda yoziladi. Ilk bayti matla' yoki m a b d a ', oxirgisi m a qt a' deb ataladi. Agar ikkinçi baytning mis-ralari ham özaro qofiyalansa, zebi mat-layoki husni matla' deyiladi. Ğ.ning paydo bölişi va rivojlanişi musiqa san'ati bilan çambarças boğliq. Dastlab Ğ.ga taxallus qöyilmagan, bu keyinçalik an'anaga aylangan.

Ğ. dastlab işqiy mavzuda yozilgan bölsa-da, keyinçalik uning mavzu doirasi kengayib bordi hamda ijtimoiy-siyosiy, falsafiy-axloqiy, mav'iza (pandnasihat) va hajviy Ğ.lar yuzaga keldi. Ğ. tuzilişiga köra 4 mustaqil turga ajraladi: mus-taqil baytlardan tuzilgan (parokan-da) Ğ.; yakpora Ğ.; voqeaband Ğ.; musalsal Ğ. Ma'no jihatidan esa orifona, oşiqona va rindona Ğ.larga bölinadi.

Fors söz san'atida Ğ. dastlab rudakiy ijodida uçrasa-da, Sa'diy ijodida u töla şakllanib, şe'riyatning asosiy janrlaridan biriga aylandi, keyin Hofiz uni yuksak darajaga kötardi: u özigaça tasavvufiy va dunyoviy yönalişda rivojlanib kelgan ğazalçilikni özaro omuxta qildi. Xusrav Dehlaviy, kamoliddin Isfahoniy, Farididdin Attor, Jaloliddin Rumiy, Xoju Kirmoniy, Salmon Sovajiy, Abdu-rahmon Jomiy, Mirzo Abdulqodir Bedil kabi şoirlar Ğ. taraqqiyotida katta rol öynaganlar. Özbek adabiyo-tida Ğ.ning ilk namunalari Rabğu-ziining «Qisasi Rabğuziy», Xorazmiyning «Muhabbatnoma»sida uçraydi; keyinçalik Sayfi Saroyi, Hofiz Xorazmiy, Yusuf Amiriy, Sakkokiy, Atoiy, Gadoiy, Lutfiy, Alişer Navoiy, Bobur, Ubaydiy, Maşrab, Mujrim-Obid, Amiriy, Nodira, Uvaysiy, Munis, Ogahiy, Muqimiy, Furqat, Avaz Ötar va b. ijodida rivojlantirildi.

Fors-tojik ğazalçiligida aruz vaznining hazaj bahri, turkiy xalqlar ğazalçiliğida ramal bahri köp qöllangan. Mas, Navoiyning 2600 Ğ.idan 1600 ga yaqini, Atoiyning 260 Ğ.idan 109 tasi, Husayn Boyqaroning esabarça Ğ.lari ramalda yozilgan. Aruzda 21 ta bahr bölib, özbek ğazaliyotida faqat Navoiy ularning köpçili-gini qöllagan. Ğ.da işqiy mavzu yetakçilik qilişiga qaramay, ğazalnavislar bu janrning imkoniyatlaridan inson ma'naviy dunyosining, şuningdek, tabiat va jamiyatning barça murakkab tomonlarini ifodalaş uçun foydalanganlar.

15-a.dan Ğ. özbek şe'riyatida ham asosiy va yetakçi janrga aylandi. Navoiy özbek tilida 2600 dan ortiq Ğ. yara-tib, bu janrning ğoyaviy-tematik doirasini kengaytirdi, Ğ.ni hayotga yaqinlaştirdi, Ğ.da realistik tamo-yillarni kuçaytirdi. Keyinçalik özbek şe'riyatida Hamza, Çölpon, Xurşid, Ğafur Ğulom, Sobir Abdul-la, Habibiy, Çarxiy, Çustiy, xolis, Vosit Sa'dulla, Jumaniyoz Jab-borov, Erkin Vohidov, Abdul-la Ori-pov, Jamol Kamol va b. Ğ.ni yangiça şaroitda davom ettirdilar va uning mavzu doirasini boyitdilar, şu bilan birga, an'anaviy işqu oşiqlik mavzuida ham köplab badiiy barkamol Ğ.lar yaratdilar (yana q. Şe'r tuzilişi, Şe'rşunoslik); 2) musulmon Şarq madaniyatidan keng örin olgan mumtoz musiqa janri. Dastlab (mas, Abdulqodir Marogiy körsatişiça, 14—15-a.larda) «navbat» deb ataluvçi murakkab şakldagi janrning ikkinçi qismi sifatida, asosan, fors tilidagi şe'rlar bilan ijro etilib, 2 sarxona va bozgöypyan iborat bölgan. Söngra Navoiy, Kavkabiy, Noiniy, Çiştiy va b.ning asarlarida Ğ. Örta Şarq xalqlarida eng sevimli musiqa janrlaridan biri sifatida ta'riflangan. Hozirda, asosan, lirik-falsafiy (jumladan, tasavvufiy) mazmundagi ğazal namunalari, yakkaxon xonanda va çolğu ansambli tomonidan ijro etiladigan, yirik şakldagi musiqa janri sifatida Pokiston, Şim. Hindiston, Bang-ladeş, Eron, Afğoniston va ayrim arab mamlakatlarida tarqalgan. Kuylar diapazoni kengligi, ohang va ritmik rivojining murakkabligi bilan ajralib turadi. Ğ. raga singari kiçik çolğuvokal muqaddimasi bilan boşlanadi, unda xonanda yuqori par-dalarda ijro etiladigan aylanma tuzilmalar, glissando (sirğanuvçi ohanglar) va b. uslublardan foydalanib, asarning asosiy tovuşqatori, şuningdek, badiiy öziga xosli-gini namoyo.ç etadi. Çolğu ansambli tarkibida sitor, sarangi, bansuri nay, tanpura, fisgarmoniya va tabla (yoki faqat sisgarmoniya va tabla) çolğulari qöllanadi. Ğ. urdu, hind, fors, panjob, gujarot va b. tillarda kuylanib, unda Xusrav Dehlaviy, Kabir, Surdas, Mirzo Ğolib, Muhammad Iqbol, Fayz Ahmad Fayz kabi şoirlarning şe'rlari asosiy örin tutadi. 20-a.da Ğ.ning zamonaviy şakllari rivoj topib, ular konsert dasturlari (Mehdi Hasan, Roşan Ara begim, Bare Ğulom Ali Xon, Ramzan Xon va b.), kino musiqasi (Lata Mangeşkar, Muhammad Rafi va b.)da keng ijro etilmoqda.

Ad. Hayitmetov A si,T., 1961; Şayxzoda M., kining sultoni, Asarlar, 4-j., T., 1972; Nosirov O., Özbek adabiyotida gazal, T., 1972; Orzibekov R., Özbek lirik poeziyasida ğazal va musammat, T., 1976; Nosirov O., jamolo v S ., 3 i yo -viddinov M., Özbek klassik şe'riyati janrlari, T., 1979; Valixonov A., Ğazal nafosati. T., 1985.

Ergaş Oçilov, Muhiddin Nosirov.

Q.: Şe'r tuzilişi, Şe'rşunoslik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒАЗАЛ (араб. — аёлни севиш, унга ошиқона муносабатда бўлиш) — 1) Шарқ адабиётида энг кенг тарқалган лирик жанр. «Ғ.» атамаси дастлаб 6—7-а.ларда араб шеъриятида пайдо бўлган. Сўнг Ўрта Осиё ва Шарқ халқлари адабиётларига ўтиб, 13—14-а.лардатўла шаклланган. Ҳажми 3 байтдан 19 байтгача қилиб белгиланган. Лекин 21, ҳатто 27 байтли Ғ. намунаси ҳам уч-райди. Аа, ба, ва, га, да ва ҳ.к. тарзда қофияланади, бошдан-охир бир хил вазнда ёзилади. Илк байти матлаъ ёки м а б д а ъ, охиргиси м а қт аъ деб аталади. Агар иккинчи байтнинг мис-ралари ҳам ўзаро қофияланса, зеби мат-лаъёки ҳусни матлаъ дейилади. Ғ.нинг пайдо бўлиши ва ривожланиши мусиқа санъати билан чамбарчас боғлиқ. Дастлаб Ғ.га тахаллус қўйилмаган, бу кейинчалик анъанага айланган.

Ғ. дастлаб ишқий мавзуда ёзилган бўлса-да, кейинчалик унинг мавзу доираси кенгайиб борди ҳамда ижтимоий-сиёсий, фалсафий-ахлоқий, мавъиза (панднасиҳат) ва ҳажвий Ғ.лар юзага келди. Ғ. тузилишига кўра 4 мустақил турга ажралади: мус-тақил байтлардан тузилган (парокан-да) Ғ.; якпора Ғ.; воқеабанд Ғ.; мусалсал Ғ. Маъно жиҳатидан эса орифона, ошиқона ва риндона Ғ.ларга бўлинади.

Форс сўз санъатида Ғ. дастлаб рудакий ижодида учраса-да, Саъдий ижодида у тўла шаклланиб, шеъриятнинг асосий жанрларидан бирига айланди, кейин Ҳофиз уни юксак даражага кўтарди: у ўзигача тасаввуфий ва дунёвий йўналишда ривожланиб келган ғазалчиликни ўзаро омухта қилди. Хусрав Деҳлавий, камолиддин Исфаҳоний, Фаридиддин Аттор, Жалолиддин Румий, Хожу Кирмоний, Салмон Соважий, Абду-раҳмон Жомий, Мирзо Абдулқодир Бедил каби шоирлар Ғ. тараққиётида катта роль ўйнаганлар. Ўзбек адабиё-тида Ғ.нинг илк намуналари Рабғу-зиининг «Қисаси Рабғузий», Хоразмийнинг «Муҳаббатнома»сида учрайди; кейинчалик Сайфи Саройи, Ҳофиз Хоразмий, Юсуф Амирий, Саккокий, Атоий, Гадоий, Лутфий, Алишер Навоий, Бобур, Убайдий, Машраб, Мужрим-Обид, Амирий, Нодира, Увайсий, Мунис, Огаҳий, Муқимий, Фурқат, Аваз Ўтар ва б. ижодида ривожлантирилди.

Форс-тожик ғазалчилигида аруз вазнининг ҳазаж баҳри, туркий халқлар ғазалчилиғида рамал баҳри кўп қўлланган. Мас, Навоийнинг 2600 Ғ.идан 1600 га яқини, Атоийнинг 260 Ғ.идан 109 таси, Ҳусайн Бойқаронинг эсабарча Ғ.лари рамалда ёзилган. Арузда 21 та баҳр бўлиб, ўзбек ғазалиётида фақат Навоий уларнинг кўпчили-гини қўллаган. Ғ.да ишқий мавзу етакчилик қилишига қарамай, ғазалнавислар бу жанрнинг имкониятларидан инсон маънавий дунёсининг, шунингдек, табиат ва жамиятнинг барча мураккаб томонларини ифодалаш учун фойдаланганлар.

15-а.дан Ғ. ўзбек шеъриятида ҳам асосий ва етакчи жанрга айланди. Навоий ўзбек тилида 2600 дан ортиқ Ғ. яра-тиб, бу жанрнинг ғоявий-тематик доирасини кенгайтирди, Ғ.ни ҳаётга яқинлаштирди, Ғ.да реалистик тамо-йилларни кучайтирди. Кейинчалик ўзбек шеъриятида Ҳамза, Чўлпон, Хуршид, Ғафур Ғулом, Собир Абдул-ла, Ҳабибий, Чархий, Чустий, холис, Восит Саъдулла, Жуманиёз Жаб-боров, Эркин Воҳидов, Абдул-ла Ори-пов, Жамол Камол ва б. Ғ.ни янгича шароитда давом эттирдилар ва унинг мавзу доирасини бойитдилар, шу билан бирга, анъанавий ишқу ошиқлик мавзуида ҳам кўплаб бадиий баркамол Ғ.лар яратдилар (яна қ. Шеър тузилиши, Шеършунослик); 2) мусулмон Шарқ маданиятидан кенг ўрин олган мумтоз мусиқа жанри. Дастлаб (мас, Абдулқодир Марогий кўрсатишича, 14—15-а.ларда) «навбат» деб аталувчи мураккаб шаклдаги жанрнинг иккинчи қисми сифатида, асосан, форс тилидаги шеърлар билан ижро этилиб, 2 сархона ва бозгўйпян иборат бўлган. Сўнгра Навоий, Кавкабий, Ноиний, Чиштий ва б.нинг асарларида Ғ. Ўрта Шарқ халқларида энг севимли мусиқа жанрларидан бири сифатида таърифланган. Ҳозирда, асосан, лирик-фалсафий (жумладан, тасаввуфий) мазмундаги ғазал намуналари, яккахон хонанда ва чолғу ансамбли томонидан ижро этиладиган, йирик шаклдаги мусиқа жанри сифатида Покистон, Шим. Ҳиндистон, Банг-ладеш, Эрон, Афғонистон ва айрим араб мамлакатларида тарқалган. Куйлар диапазони кенглиги, оҳанг ва ритмик ривожининг мураккаблиги билан ажралиб туради. Ғ. рага сингари кичик чолғувокал муқаддимаси билан бошланади, унда хонанда юқори пар-даларда ижро этиладиган айланма тузилмалар, глиссандо (сирғанувчи оҳанглар) ва б. услублардан фойдаланиб, асарнинг асосий товушқатори, шунингдек, бадиий ўзига хосли-гини намоё.ч этади. Чолғу ансамбли таркибида ситор, саранги, бансури най, танпура, фисгармония ва табла (ёки фақат сисгармония ва табла) чолғулари қўлланади. Ғ. урду, ҳинд, форс, панжоб, гужарот ва б. тилларда куйланиб, унда Хусрав Деҳлавий, Кабир, Сурдас, Мирзо Ғолиб, Муҳаммад Иқбол, Файз Аҳмад Файз каби шоирларнинг шеърлари асосий ўрин тутади. 20-а.да Ғ.нинг замонавий шакллари ривож топиб, улар концерт дастурлари (Меҳди Ҳасан, Рошан Ара бегим, Баре Ғулом Али Хон, Рамзан Хон ва б.), кино мусиқаси (Лата Мангешкар, Муҳаммад Рафи ва б.)да кенг ижро этилмоқда.

Ад. Ҳайитметов А си,Т., 1961; Шайхзода М., кининг султони, Асарлар, 4-ж., Т., 1972; Носиров О., Ўзбек адабиётида газал, Т., 1972; Орзибеков Р., Ўзбек лирик поэзиясида ғазал ва мусаммат, Т., 1976; Носиров О., жамоло в С ., 3 и ё -виддинов М., Ўзбек классик шеърияти жанрлари, Т., 1979; Валихонов А., Ғазал нафосати. Т., 1985.

Эргаш Очилов, Муҳиддин Носиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.