Ğazal

Ğazal (arabça — ayolni sevmoq, unga oşiqona munosabat bildirmoq) — Şarq adabiyotidagi eng keng tarqalgan lirik şe'r janri. ÖzME'ga köra, bu söz musulmon Şarqida keng tarqalgan mumtoz musiqa janrini ham anglatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ğazal arab şe'riyatidan kelib çiqqan, fors adabiyotida asosiy şakllardan biriga aylangan va asosan ilohiy hamda insoniy muhabbat, ayriliq iztirobi va sevgi gözalligi mavzularini qamrab oladi.1

Ğazal baytlardan, ya'ni ikki misrali qismlardan tuziladi. ÖzME'ga köra, uning hajmi odatda 3 baytdan 19 baytgaça belgilangan, lekin 21 va hatto 27 baytli namunalar ham uçraydi; inglizça Vikipediyaga köra, köp ğazallar 7–12 baytdan iborat. Barça baytlar bir xil vaznda yoziladi, qofiya tizimi «aa, ba, va, ga...» tarzida böladi: birinçi baytning ikkala misrasi, keyingilarining esa faqat ikkinçi misrasi özaro qofiyalanadi.

Ğazalning birinçi bayti matla' (yoki mabda'), oxirgisi maqta' deb ataladi. Agar ikkinçi baytning misralari ham özaro qofiyalansa, u husni matla' deyiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, qofiyadan keyin takrorlanadigan söz yoki iboraga radif deyiladi, maqta'da esa odatda şoirning taxallusi keltiriladi. ÖzME qayd etişiça, dastlabki ğazallarda taxallus bölmagan, bu keyinroq an'anaga aylangan. Baytlar köpinça ma'no jihatidan nisbatan mustaqil böladi, ularni bir umumiy kayfiyat, vazn va qofiya birlaştiradi.

ÖzME'ga köra, ğazal dastlab faqat işqiy mavzuda yozilgan bölsa-da, keyinçalik ijtimoiy-siyosiy, falsafiy-axloqiy, pand-nasihat va hajviy ğazallar ham paydo bölgan. Tuzilişiga köra ğazalning tört turi ajratiladi: mustaqil baytlardan iborat (parokanda), yakpora, voqeaband va musalsal ğazal. Mazmuniga köra esa ular orifona, oşiqona va rindona ğazallarga bölinadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ğazal VII asrda Arabistonda qadimiy qasidaning muhabbat va soğinç mavzusidagi kiriş qismi — nasibdan ajralib çiqqan va Umaviylar davrida mustaqil janr sifatida rivojlangan. Musiqa bilan ijro etiş talabi tufayli u qisqargan va yengilroq vaznlarni, jumladan, ramalni qöllay boşlagan. ÖzME ham janrning paydo bölişi va rivoji musiqa san'ati bilan çambarças boğliq ekanini ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ğazal fors adabiyotiga X asrda kirib kelgan. ÖzME'ga köra, fors şe'riyatida u dastlab Rudakiy ijodida uçraydi, Sa'diy ijodida töla şakllanadi, Hofiz esa tasavvufiy va dunyoviy yönalişlarni uyğunlaştirib, uni yuksak çöqqiga olib çiqqan. Jaloliddin Rumiy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Bedil kabi şoirlar ham janr taraqqiyotiga katta hissa qöşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, XII asrda ğazal Hindiston yarimoroliga yetib kelgan, XVIII–XIX asrlarda urdu tilida Mir Taqi Mir va Mirzo Ğolib ijodida «oltin davr»ini boşidan keçirgan. XIX asrda Gyote Hofiz ta'sirida yozgan «Ğarbu Şarq devoni» orqali janr Yevropa adabiyotiga ham ta'sir qilgan.

ÖzME'ga köra, özbek adabiyotida ğazalning ilk namunalari Rabğuziyning «Qisasi Rabğuziy» va Xorazmiyning «Muhabbatnoma» asarlarida uçraydi. Keyinroq Sayfi Saroyi, Atoiy, Gadoiy, Lutfiy, Alişer Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Boborahim Maşrab, Nodira, Uvaysiy, Ogahiy, Muqimiy va boşqa şoirlar uni rivojlantirgan. XV asrdan ğazal özbek şe'riyatining yetakçi janriga aylangan. Navoiy özbek tilida 2600 dan ortiq ğazal yaratib, janrning mavzu doirasini kengaytirgan; ÖzME'ga köra, ularning 1600 ga yaqini aruzning ramal bahrida yozilgan. Fors-tojik ğazalçiligida hazaj bahri, turkiy ğazalçilikda esa ramal bahri köproq qöllangan.

XX asrda Hamza, Çölpon, Ğafur Ğulom, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov va boşqalar ğazalni yangi şaroitda davom ettirib, uning mavzularini boyitgan.

ÖzME'ga köra, ğazal musiqa janri sifatida dastlab XIV–XV asrlarda «navbat» deb ataluvçi murakkab turkumning ikkinçi qismi bölgan va asosan fors tilidagi şe'rlar bilan ijro etilgan. Hozirgi kunda u yakkaxon xonanda va çolğu ansambli ijro etadigan yirik musiqa janri sifatida Pokiston, Şimoliy Hindiston, Bangladeş, Eron, Afğoniston va ayrim arab mamlakatlarida keng tarqalgan. Ansamblda sitor, sarangi, bansuri nayi, tanpura, fisgarmoniya va tabla çolğulari qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Örta Osiyoda ğazallar Şaşmaqom tizimida ijro etiladi, XX asrda esa Begum Axtar va Mehdi Hasan kabi xonandalar bu janrni keng ommaga tanitgan.