Bangladeş

Bangladeş Xalq Respublikasi — Janubiy Osiyodagi davlat. U Hind okeanining Bengaliya qöltiği böyida joylaşgan, poytaxti — Dakka şahri.

Bengal mintaqasida tsivilizatsiya taxminan tört ming yil oldin, bu yerga dravid, tibet-birma va avstroosiyo xalqlari joylaşgan paytda paydo bölgan. Bangla yoki Bengal sözining aniq kelib çiqişi noma'lum. Özbek tilidagi Vikipediyada u miloddan avvalgi 1000-yillarda kelgan dravid qabilalaridan meros qolgan «Bang» sözidan kelib çiqqan deb taxmin qilinadi. Inglizça Vikipediyada esa bu atamaning kelib çiqişi haqida bronza davridagi dravid qabilasi va temir davridagi Vanga qirolligi bilan boğliq taxminlar keltiriladi.

Musulmonlar istilosi 1204-yilda bölgan: rusça va inglizça manbalarga köra, Bahtiyor Xalji bu hududni egallagan. Özbekça Vikipediyada esa Dehli sultonligi sultonlari hududni 13-asr boşlarida bosib olgani yoziladi. Şundan söng bu yerda islom dini tarqalgan. Keyinçalik hudud Boburiylar (Muğallar) imperiyasi tarkibiga kirgan. 1757-yilda Plassi jangidan söng Bengaliya inglizlar nazoratiga ötdi.

1947-yilda Hindiston bölinganida hudud Pokiston tarkibiga kirib, Şarqiy Bengaliya, keyinçalik Şarqiy Pokiston deb atalgan. Ğarbiy Pokiston bilan iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlar kuçaydi. 1952-yilda bengal tili uçun harakat boşlandi. 1970-yilgi saylovlarda Avami ligasi Şarqiy Pokistondagi örinlarning katta qismini qölga kiritdi. 1971-yil mart oyida «Projektor» (Searchlight) operatsiyasi boşlanib, mustaqillik uruşi yuz berdi. Rusça va inglizça manbalarga köra, uruş 1971-yil 16-dekabrda Pokiston armiyasining taslim bölişi bilan tugagan. Mustaqillik kuni sifatida 26-mart nişonlanadi. Bangladeş 1974-yildan BMT a'zosi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1992-yil oktabrda örnatilgan.

Bangladeş Gang (Padma), Brahmaputra (Jamuna) va Meghna daryolari deltasida joylaşgan. Hudud asosan dengiz sathidan bir neça metr balandlikda. Eng baland nuqtasi — mamlakat janubi-şarqidagi Mowdok toği (1052 m). Mamlakat Hindiston bilan deyarli har tomondan, janubi-şarqda esa Myanma bilan çegaradoş.

Iqlimi issiq va nam, musson davri seryoğin. Manbalar yoğin miqdori böyiça turliça ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada köp joyga yiliga örtaça 1525 mm gaça, rusça Vikipediyada esa örtaça 1900 mm dan ortiq yoğin yoğişi aytiladi. Mamlakat tez-tez suv toşqini va tropik siklonlarga duçor böladi. Madxupur va Sundarban çangalzorlarida yölbars va boşqa muşuksimonlar, toğli joylarda fil, qoplon va karkidon uçraydi.

Bangladeş — unitar respublika. Inglizça va rusça manbalarga köra, u parlament respublikasi. Özbekça Vikipediyada 1972-yilgi konstitutsiyaga binoan davlat boşliği prezident ekani, bir palatali parlament — Milliy majlis 330 deputatdan iborat ekani va u 5 yilga saylanişi aytiladi. Mamlakat Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Ma'muriy jihatdan özbekça Vikipediyada 4 viloyat va 19 okrug, inglizçada 8 divizion va 64 okrug keltirilgan.

Bangladeş — agrar mamlakat. Özbekça Vikipediyaga köra, mehnatga layoqatli aholining 80 foizi qişloq xöjaligida band. Asosiy ekinlari — şoli, jut, çoy; buğdoy, şakarqamiş va moyli ekinlar ham yetiştiriladi. Sanoat asosan qişloq xöjaligi xom aşyosini qayta işlaydi, asosiy tarmoqlari — töqimaçilik va oziq-ovqat. Yuklarning köp qismi suv yöllari orqali taşiladi, eng yirik portlari — Çittagong va Çalna. Pul birligi — taka.

Aholining 98 foizi bengallar. Rasmiy tillar — bengal va ingliz tillari. Aholining 85 foizi (rusça Vikipediyada taxminan 89 foizi) musulmon. Bengal tilidagi ilk yozma yodgorlik sifatida 10–12-asrlarda tuzilgan «Çaryapad» madhiyalar töplami hisoblanadi. 20-asr adabiyotining vakillari sifatida Nazrul Islom, Jasimuddin va Begum Sufiya Kamol tilga olinadi. Me'morlikda islom uslubidagi masjid va maqbaralar, ingliz mustamlaka davrida neoklassik binolar paydo bölgan. Qadimdan töquvçilik, kaştaçilik va yoğoç öymakorligi rivojlangan.