Gipofiz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 341–342-b. — ziyouz.com
Gipofiz (yun. hypophysis — ösiq), boş miyaning pastki ortiği — odam va umurtqali hayvonlar inki sekretsiya bezlaridan biri; u kalla suyagi asosidagi turk egarida joylaşadi bölib, gipofizar oyoqça deb atalgan maxsus tuzilma orqali boş miya b-n birikkan. Moddalar almaşinuvi, şuningdek, boşqa içki sekretsiya bezlari faoliyatini boşkaradigan bir qança peptid gormonlar işlab çiqaradi. Vazni 0,5—0,6 g. G.ning oldingi, örta va orqa bölagi bor. Oldingi bölak butun bezning 70% ni taşkil etadi, u qon tomirlari juda köp bölgan ziç bezsimon töqimadan iborat. Bu bölak boşqa bezlarga qaraganda gormonlar hosil qiliş jihatidan eng faol hisoblanadi. U 7 xil gormon ajratadi; bular orasida organizmni östiradigan gormon bor, u töqimalarda yuz beradigan biokimyoviy jarayonlarga bevosita ta'sir körsatadi; G.ning boşqa gormonlari içki sekretsiyaning boşqa bezlari orqali ta'sir etadi. Şu bois ular tropgormonlar (yun. tropos — yönaliş) deb nomlanadi. Bularga buyrak osti bezlari pöstloğining faoliyatini stimullovçi adrenokortikotrop; qalqonsimon bez faoliyatiga ta'sir qiluvçi tireotrop; jinsiy bezlarga ta'sir qiluvçi gonadotrop; sut bezlari funksiyasini stimullovçi prolaktin va b. kiradi. Örta bölak töqimalarda melanin pigmentining hosil bölişi va taqsimlanişini, közning tör pardasida esa köruv purpurini tartibga solib turadigan gormon işlab çiqaradi. Orqa bölak ança kiçik va miya gipofizar oyoqçasining göyo davomi hisoblanadi. Unda bezsimon töqima bölmaydi va tuzilişiga köra nerv töqimasiga juda uxşab ketadi. Şu sababli u neyro-gipofiz deb ataladi; bu bölak gormonlar ajratmaydi; u gormonlarning öziga xos yiğiladigan joyidir; bu yerda vazopressin va oksitotsin gormonlari tuplanib boradi, bular gipotalamus yadrolarida hosil bölib, u yerdan G.ning orqa bölagiga tuşadi. G. gormonlari oqsildan taşkil topgan, ularning kimyoviy tuzilişi aniqlangan va köpçiligi sintez qilingan. Ular endokrin va b. kasalliklarni davolaşda qöllaniladi. Moddalar almaşinuvi, gormonal regulyatsiya va ösişni nazorat qilişda G.ning ahamiyati muhim (q. Akromegaliya, Gigantizm, Pakanalik). Abdurahimon Mamadaliyev.
Q.: Akromegaliya, Gigantizm, Pakanalik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИПОФИЗ (юн. hypophysis — ўсиқ), бош миянинг пастки ортиғи — одам ва умуртқали ҳайвонлар инки секреция безларидан бири; у калла суяги асосидаги турк эгарида жойлашади бўлиб, гипофизар оёқча деб аталган махсус тузилма орқали бош мия б-н бириккан. Моддалар алмашинуви, шунингдек, бошқа ички секреция безлари фаолиятини бошкарадиган бир қанча пептид гормонлар ишлаб чиқаради. Вазни 0,5—0,6 г. Г.нинг олдинги, ўрта ва орқа бўлаги бор. Олдинги бўлак бутун безнинг 70% ни ташкил этади, у қон томирлари жуда кўп бўлган зич безсимон тўқимадан иборат. Бу бўлак бошқа безларга қараганда гормонлар ҳосил қилиш жиҳатидан энг фаол ҳисобланади. У 7 хил гормон ажратади; булар орасида организмни ўстирадиган гормон бор, у тўқималарда юз берадиган биокимёвий жараёнларга бевосита таъсир кўрсатади; Г.нинг бошқа гормонлари ички секрециянинг бошқа безлари орқали таъсир этади. Шу боис улар тропгормонлар (юн. тропос — йўналиш) деб номланади. Буларга буйрак ости безлари пўстлоғининг фаолиятини стимулловчи адренокортикотроп; қалқонсимон без фаолиятига таъсир қилувчи тиреотроп; жинсий безларга таъсир қилувчи гонадотроп; сут безлари функциясини стимулловчи пролактин ва б. киради. Ўрта бўлак тўқималарда меланин пигментининг ҳосил бўлиши ва тақсимланишини, кўзнинг тўр пардасида эса кўрув пурпурини тартибга солиб турадиган гормон ишлаб чиқаради. Орқа бўлак анча кичик ва мия гипофизар оёқчасининг гўё давоми ҳисобланади. Унда безсимон тўқима бўлмайди ва тузилишига кўра нерв тўқимасига жуда ухшаб кетади. Щу сабабли у нейро-гипофиз деб аталади; бу бўлак гормонлар ажратмайди; у гормонларнинг ўзига хос йиғиладиган жойидир; бу ерда вазопрессин ва окситоцин гормонлари тупланиб боради, булар гипоталамус ядроларида ҳосил бўлиб, у ердан Г.нинг орқа бўлагига тушади. Г. гормонлари оқсилдан ташкил топган, уларнинг кимёвий тузилиши аниқланган ва кўпчилиги синтез қилинган. Улар эндокрин ва б. касалликларни даволашда қўлланилади. Моддалар алмашинуви, гормонал регуляция ва ўсишни назорат қилишда Г.нинг аҳамияти муҳим (қ. Акромегалия, Гигантизм, Паканалик). Абдураҳимон Мамадалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.