Gnostitsizm
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 371–372-b. — ziyouz.com
Gnostitsizm (yun. gnostikos — bi-luvçi) — 1—3-a.larda Rim imperiyasida tarqalgan diniy-falsafiy oqim. Uning tarafdorlari öz diniy e'tikrdlarining asl mohiyatini «bilib olişga» intilişgan. G. iudaizm diniy tafakkuridan taşqari Bobil, Misr va b. Şarq mamlakatlaridagi diniy-mifologik tasavvurlar b-n ham çatişib ketgan. Bunga stoiklar (q. Stoitsizm), neoplatonizm va neopifagoreizm vakillarining falsafiy ğoyalari ham qöşilgan. Gnostiklar xristianlik aqidalarini Şarq mamlakatlaridagi diniy-falsafiy bilimlar b-n boğlaşga intilgan. Asosiy vakillari — misrlik Valentin (2-a.), suriyalik Vasilid (2-a.). G. olamni dualistik (q. Dualizm) nuqtai nazardan tuşuntiradi. Uning manbai zarduştiylik falsafasidagi yoruğlik va zulmat, yaxşilik va yomonlik örtasidagi kuraşni ifodalovçi dunyoqaraşga borib taqaladi. Gnostiklar fikriça, yaxşilik va yoruğlik xudoning ne'mati, yomonlik va zulmat esa materiyadan kelib çiqadi. G. tarafdorlari xristianlik aqidalaridan çetlanadilar. Ularning fikriça, agar xudo yaxşi va adolatli bölsa, nega olamda yovuzlikning, adolatsizlikning paydo bölişiga yöl qöyadi? Xristianlikda bu muammo olamning yaratuvçisi va yaratuvçining bu olamga gunohni joylaştirganligi haqidagi tasavvur orqali hal etiladi. Bu olamdagi gunohdan faqatgina Isoga e'tiqod yöli b-ngina saqianiş mumkin deyiladi. Gnostiklar Isoni tan olsalarda, u haqidagi Bibliya rivoyatlarini rad etadilar. Gnostiklar ta'kidlaşiça, gunohkorligi uçun inson aybdor emas, çunki har bir individning joni yaxşilik va yomonlik, adolat va zulm örtasidagi kuraş maydonidir. Inson bu kuraşni kuzatib turadi va şu asosda olamning mohiyatini anglaydi, unga tuşunib yetadi. Xudoning Iso timsolida insonga aylanişi va insonga qöşilişi xristianlikning buyuk sirlaridan biridir. Bu ta'limot böyiça xudo va b. ğayritabiiy ilohiy kuçlar b-n qöşilib ketiş (ya'ni xudo b-n ekstatik qöşiliş) va ularni anglaş soğlom aql va mantiqdan taşqari, tuşuntirib bölmas tarzda va ongsiz sodir böladi, uni ratsional yöl b-n emas, balki irratsional, ğayritabiiy yöl b-n anglaş mumkin. Xudoni bilişning bunday murakkab va çigal uslubi xristian aqidalarining asoslariga xavf sola boşladi, Bibliya matnlarini allegorik tarzda kufrona talqin etişga yöl oçdi. Bunday holat 2-a. oxiriga kelib rasmiy çerkovning G.ga qarşi kuraş olib borişiga sabab böldi. Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГНОСТИЦИЗМ (юн. gnostikos — би-лувчи) — 1—3-а.ларда Рим империясида тарқалган диний-фалсафий оқим. Унинг тарафдорлари ўз диний эътикрдларининг асл моҳиятини «билиб олишга» интилишган. Г. иудаизм диний тафаккуридан ташқари Бобил, Миср ва б. Шарқ мамлакатларидаги диний-мифологик тасаввурлар б-н ҳам чатишиб кетган. Бунга стоиклар (қ. Стоицизм), неоплатонизм ва неопифагореизм вакилларининг фалсафий ғоялари ҳам қўшилган. Гностиклар христианлик ақидаларини Шарқ мамлакатларидаги диний-фалсафий билимлар б-н боғлашга интилган. Асосий вакиллари — миcрлик Валентин (2-а.), суриялик Василид (2-а.). Г. оламни дуалистик (қ. Дуализм) нуқтаи назардан тушунтиради. Унинг манбаи зардуштийлик фалсафасидаги ёруғлик ва зулмат, яхшилик ва ёмонлик ўртасидаги курашни ифодаловчи дунёқарашга бориб тақалади. Гностиклар фикрича, яхшилик ва ёруғлик худонинг неъмати, ёмонлик ва зулмат эса материядан келиб чиқади. Г. тарафдорлари христианлик ақидаларидан четланадилар. Уларнинг фикрича, агар худо яхши ва адолатли бўлса, нега оламда ёвузликнинг, адолатсизликнинг пайдо бўлишига йўл қўяди? Христианликда бу муаммо оламнинг яратувчиси ва яратувчининг бу оламга гуноҳни жойлаштирганлиги ҳақидаги тасаввур орқали ҳал этилади. Бу оламдаги гуноҳдан фақатгина Исога эътиқод йўли б-нгина сақианиш мумкин дейилади. Гностиклар Исони тан олсаларда, у ҳақидаги Библия ривоятларини рад этадилар. Гностиклар таъкидлашича, гуноҳкорлиги учун инсон айбдор эмас, чунки ҳар бир индивиднинг жони яхшилик ва ёмонлик, адолат ва зулм ўртасидаги кураш майдонидир. Инсон бу курашни кузатиб туради ва шу асосда оламнинг моҳиятини англайди, унга тушуниб етади. Худонинг Исо тимсолида инсонга айланиши ва инсонга қўшилиши христианликнинг буюк сирларидан биридир. Бу таълимот бўйича худо ва б. ғайритабиий илоҳий кучлар б-н қўшилиб кетиш (яъни худо б-н экстатик қўшилиш) ва уларни англаш соғлом ақл ва мантиқдан ташқари, тушунтириб бўлмас тарзда ва онгcиз содир бўлади, уни рационал йўл б-н эмас, балки иррационал, ғайритабиий йўл б-н англаш мумкин. Худони билишнинг бундай мураккаб ва чигал услуби христиан ақидаларининг асосларига хавф сола бошлади, Библия матнларини аллегорик тарзда куфрона талқин этишга йўл очди. Бундай ҳолат 2-а. охирига келиб расмий черковнинг Г.га қарши кураш олиб боришига сабаб бўлди. Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.