Hayvonlar soliştirma anatomiyasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39–40-b. — ziyouz.com
Hayvonlar soliştirma anatomiyasi HAYVONLAR SOLIŞTIRMA ANATOMIYASI, soliştirma mor-fologiya — morfologiyaning organ va ular sistemasining tuziliş qonuniyatlarini turli xil sistematik gu-ruhga mansub hayvonlarni soliştiriş orqali örganadigan bir bölimi. Organlar tuzilişini ular funksi-yasi bilan birga soliştirib örganiş organizmlarning yaşaş muhitiga moslanişini, şuningdek, har xil gu-ruxlarning kelib çiqişi va evolyutsiya yölini tuşunib olişga yordam beradi.
H.sa.ga Aristotel (mil. av. 4-a.) asos solgan. Lekin örganişning soliştirma anatomik metodi faqat 18-a. da keng qöllanila boşlandi. 19-a.da J.Kyuvye bir qança hayvonlarning tuzilişini batafsil örganadi hamda hoz. va qazilma hayvonlarning tuzilişi tögrisidagi ma'lumotlarni umumlaştiradi; u özi işlab çiqqan organlar korrelyatsiyasiga asoslanib, hayvonlarning alohidalaşgan 4 «şoxi» (tipi) töğrisida ta'limot yaratdi. E. Joffrua Sent-Iler esa barça hayvonlarning yagona tartibda tuzilganligi, ularga taşqi muhit şaroitining ta'siri töğrisidagi tuşunçani rivojlantirib, organlar gomologiyasi töğrisidagi ta'limotga asos soldi. K.M.Ber murtak öxşaşligi qonunini yaratdi, R.Ouen arxetip metafizik konsepsiyani işlab çiqdi. H.s.a. sohasida töplangan katta materiallar Ç. Darvin yaratgan evolyutsion ta'limot orqali öz tasdiğini topdi; bu fan embriologiya va paleontologiya bilan bir qatorda evolyupion ta'limotning asosiy tayançiga aylandi. Nemis olimlari K.Gegenbaur analogiya va gomologiya tuşunçalariga evolyupion tamoyillarni kiritdi, F. Myuller (1864) va E.Gekkel (1866) rekapitulyatsiya va asosiy biogenetik qonunni asoslab berdi. Rus olimlari A.O.Kovalevskiy, I.I.Meçnikov, A.N.Seversov, I.I.Şmalgauzen, V.A.Dogel, V.N.Beklemişev va b.ning işlari tufayli evolyutsiyaning morfologik qonuniyatlari işlab çiqildi. A.N. Seversov va b. organlar va ular funksiyasining evolyutsion özgariş usullarini tahlil qilib, progressiv evo-lyutsiya yönalişlari konsepsiyalarini asoslab berdi. I.I.Şmalgauzen evolyutsiyaning morfobiologik nazariyasini rivojlantirdi. V.A.Dogel gomologik organlar polimerizatsiyasi va oligomerizatsiyasi prinsiplarini yaratdi. V.N.Beklemişev umurtqasiz hayvonlar soliştirma anatomiyasini işlab çiqdi.
H.s.a.ning hoz. vazifasi — hayvonot dunyosi tabiiy sistemasini tuziş hamda anatomiya, embriologiya va paleontologiya dalillari asosida evolyutsiyaning morfologik qonuniyatlarini aniqlab berişdan iborat. Hayvonlar tuzilişini, ularning yaşaş muhiti hamda bajaradigan vazifasini örganiş bilan hayvonlar ekologik mor-fologiyasi va hayvonlarning funksi-onal morfologiyasi şuğullanadi (yana q. Progress, Regress, Idioadaptatsiya).
Q.: Idioadaptatsiya, Progress, Regress, Regress
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙВОНЛАР СОЛИШТИРМА АНАТОМИЯСИ, солиштирма мор-фология — морфологиянинг орган ва улар системасининг тузилиш қонуниятларини турли хил систематик гу-руҳга мансуб ҳайвонларни солиштириш орқали ўрганадиган бир бўлими. Органлар тузилишини улар функци-яси билан бирга солиштириб ўрганиш организмларнинг яшаш муҳитига мосланишини, шунингдек, ҳар хил гу-рухларнинг келиб чиқиши ва эволюция йўлини тушуниб олишга ёрдам беради.
Ҳ.са.га Аристотель (мил. ав. 4-а.) асос солган. Лекин ўрганишнинг солиштирма анатомик методи фақат 18-а. да кенг қўлланила бошланди. 19-а.да Ж.Кювье бир қанча ҳайвонларнинг тузилишини батафсил ўрганади ҳамда ҳоз. ва қазилма ҳайвонларнинг тузилиши тўгрисидаги маълумотларни умумлаштиради; у ўзи ишлаб чиққан органлар корреляциясига асосланиб, ҳайвонларнинг алоҳидалашган 4 «шохи» (типи) тўғрисида таълимот яратди. Э. Жоффруа Сент-Илер эса барча ҳайвонларнинг ягона тартибда тузилганлиги, уларга ташқи муҳит шароитининг таъсири тўғрисидаги тушунчани ривожлантириб, органлар гомологияси тўғрисидаги таълимотга асос солди. К.М.Бэр муртак ўхшашлиги қонунини яратди, Р.Оуэн архетип метафизик концепцияни ишлаб чиқди. Ҳ.с.а. соҳасида тўпланган катта материаллар Ч. Дарвин яратган эволюцион таълимот орқали ўз тасдиғини топди; бу фан эмбриология ва палеонтология билан бир қаторда эволюпион таълимотнинг асосий таянчига айланди. Немис олимлари К.Гегенбаур аналогия ва гомология тушунчаларига эволюпион тамойилларни киритди, Ф. Мюллер (1864) ва Э.Геккель (1866) рекапитуляция ва асосий биогенетик қонунни асослаб берди. Рус олимлари А.О.Ковалевский, И.И.Мечников, А.Н.Северцов, И.И.Шмальгаузен, В.А.Догель, В.Н.Беклемишев ва б.нинг ишлари туфайли эволюциянинг морфологик қонуниятлари ишлаб чиқилди. А.Н. Северцов ва б. органлар ва улар функциясининг эволюцион ўзгариш усулларини таҳлил қилиб, прогрессив эво-люция йўналишлари концепцияларини асослаб берди. И.И.Шмальгаузен эволюциянинг морфобиологик назариясини ривожлантирди. В.А.Догель гомологик органлар полимеризацияси ва олигомеризацияси принципларини яратди. В.Н.Беклемишев умуртқасиз ҳайвонлар солиштирма анатомиясини ишлаб чиқди.
Ҳ.с.а.нинг ҳоз. вазифаси — ҳайвонот дунёси табиий системасини тузиш ҳамда анатомия, эмбриология ва палеонтология далиллари асосида эволюциянинг морфологик қонуниятларини аниқлаб беришдан иборат. Ҳайвонлар тузилишини, уларнинг яшаш муҳити ҳамда бажарадиган вазифасини ўрганиш билан ҳайвонлар экологик мор-фологияси ва ҳайвонларнинг функци-онал морфологияси шуғулланади (яна қ. Прогресс, Регресс, Идиоадаптация).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.