Infeksiya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 232-b. — ziyouz.com

Infeksiya (lot. inﬁ cere — yuqtirmoq, buzmoq, zaharlamoq) — patogen mikrob (yoki virus)ning odam yoki hayvon organizmiga kirişi, köpayişi va ayni vaqtda mikrob b-n organizm örtasida özaro murakkab munosabat vujudga kelişi. «I.» termini ba'zan boşqa ma'noda — kasallik yuqqan paytni, infeksion kasallikni, uning mikrobini ifodalaş uçun işlatiladi.

I. kasallik şaklida, şuningdek, bakteriya taşuvçilik şaklida namoyon böladi. Mikroblarning bir turi qözğatgan kasallik oddiy infeksiya, ikki yoki bir neça turi qözğatgan kasallik aralaş infeksiya, yuqumli kasallik b-n oğrib ötgan ki-şiga takror I. yuqişi reinfeksiya, mikroblarning muayyan turi za-rar yetkazgan organizmga takror I. yuqişi superinfeksiya deb ataladi. Ba'zi mikroblar organizmda inaktiv holatda böladi, ammo muayyan şaroitda (kişi öta çarçaganda, sovqotganda va b.) patogen xossalarini namoyon qila oladi (autoinfeksiya), şuning natijasida kasallik röy beradi.

I.ning paydo bölişi va ötişida patogen mikroorganizmlarning quyidagi xususiyatlari muhim rol öynay-di: 1) spetsifikligi, ya'ni muayyan biologik turning organizmda yaşaşi (mas, qizamiqvirusi faqat odam orga-nizmida parazitlik qiladi) va faqat özi uçun xarakterli infeksion kasallikni qözğatişi; 2) virulentligi, ya'ni kasallikka neçoğli sabab böla olişi (q. Virulentlik); 3) muayyan a'zolarda (aksari içki a'zolarda) joylaşa olişi (mas, gonokokk siy-dik yöllari b-n köz şilliq pardasi-da; meningokokk miya pardalarida, dizenteriya tayoqçalari yöğon içak de-vorida yaşab köpayadi). I.ning paydo bölişi va ötişida makroorganizmning xususiyatlari va ijtimoiy şaroit muhim rol öynaydi (q. Infeksion kasalliklar).

Odam organizmi mikrob kirişiga befarq böla olmaydi. Odam va hayvonlar organizmi har xil fiziologik va immunologik mexanizmlari borligi tufayli köp mikroblarga tabiiy çi-damli böladi (teri va şilliq pardalar köp mikroblarni ötkazmaydi, bezlardan işlanib çiqadigan şilim-şiq, me'da şirasi, öt, köz yoşi va ş. k. ba'zi bakteriyalarni, viruslarni öldiradi va h. k.). Odam va hayvonlar organizmi kasallik mikroblarining kirişiga javoban immunitet reaksi-yalarini rivojlantiradi (fagotsitlar mikrobga nisbatan spetsifik aktivla-şadi, antitelolar işlana boşlaydi, allergiya vujudga keladi).

Kasallik yuqqan kişi (bemor, ba'zan soğlom odam) yoki hayvonlar I. manbai böladi (mas, iç terlamaaa bemor yoki bakteriya taşuvçi kişi, quturiş kasalligida mikroblar yuqqan it va b. hayvonlar I. manbaidir).

Q.: Infeksion kasalliklar, Infeksion kasalliklar, Virulentlik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИНФЕКЦИЯ (лот. inﬁ cere — юқтирмоқ, бузмоқ, заҳарламоқ) — патоген микроб (ёки вирус)нинг одам ёки ҳайвон организмига кириши, кўпайиши ва айни вақтда микроб б-н организм ўртасида ўзаро мураккаб муносабат вужудга келиши. «И.» термини баъзан бошқа маънода — касаллик юққан пайтни, инфекцион касалликни, унинг микробини ифодалаш учун ишлатилади.

И. касаллик шаклида, шунингдек, бактерия ташувчилик шаклида намоён бўлади. Микробларнинг бир тури қўзғатган касаллик оддий инфекция, икки ёки бир неча тури қўзғатган касаллик аралаш инфекция, юқумли касаллик б-н оғриб ўтган ки-шига такрор И. юқиши реинфекция, микробларнинг муайян тури за-рар етказган организмга такрор И. юқиши суперинфекция деб аталади. Баъзи микроблар организмда инактив ҳолатда бўлади, аммо муайян шароитда (киши ўта чарчаганда, совқотганда ва б.) патоген хоссаларини намоён қила олади (аутоинфекция), шунинг натижасида касаллик рўй беради.

И.нинг пайдо бўлиши ва ўтишида патоген микроорганизмларнинг қуйидаги хусусиятлари муҳим роль ўйнай-ди: 1) спецификлиги, яъни муайян биологик турнинг организмда яшаши (мас, қизамиқвируси фақат одам орга-низмида паразитлик қилади) ва фақат ўзи учун характерли инфекцион касалликни қўзғатиши; 2) вирулентлиги, яъни касалликка нечоғли сабаб бўла олиши (қ. Вирулентлик); 3) муайян аъзоларда (аксари ички аъзоларда) жойлаша олиши (мас, гонококк сий-дик йўллари б-н кўз шиллиқ пардаси-да; менингококк мия пардаларида, дизентерия таёқчалари йўғон ичак де-ворида яшаб кўпаяди). И.нинг пайдо бўлиши ва ўтишида макроорганизмнинг хусусиятлари ва ижтимоий шароит муҳим роль ўйнайди (қ. Инфекцион касалликлар).

Одам организми микроб киришига бефарқ бўла олмайди. Одам ва ҳайвонлар организми ҳар хил физиологик ва иммунологик механизмлари борлиги туфайли кўп микробларга табиий чи-дамли бўлади (тери ва шиллиқ пардалар кўп микробларни ўтказмайди, безлардан ишланиб чиқадиган шилим-шиқ, меъда шираси, ўт, кўз ёши ва ш. к. баъзи бактерияларни, вирусларни ўлдиради ва ҳ. к.). Одам ва ҳайвонлар организми касаллик микробларининг киришига жавобан иммунитет реакци-яларини ривожлантиради (фагоцитлар микробга нисбатан специфик активла-шади, антителолар ишлана бошлайди, аллергия вужудга келади).

Касаллик юққан киши (бемор, баъзан соғлом одам) ёки ҳайвонлар И. манбаи бўлади (мас, ич терламааа бемор ёки бактерия ташувчи киши, қутуриш касаллигида микроблар юққан ит ва б. ҳайвонлар И. манбаидир).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.