Introduksiya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 226–227-b. — ziyouz.com

Introduksiya (lot. introductio -joriy qiliş), ösimliklar introduksiyasi — turli ösimliklar turlari va navlarini öz tabiiy arealidan ilgari uçramagan hududlarga köçiriş (jalb etiş). «I.» tuşunçasi 19-a.ning 2-yarmidan buyon qöllanib kelinmoqda. Ösimliklar I.si nazariyasini şveysariyalik botanik A. De-kandol (1806—93) 1855 y.da asoslab bergan. N. I. Vavilov özi yaratgan madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari nazariyasi asosida 1920 y.da I.ning ilmiy asoslarini işlab çikdi.

Hozir deyarli barça qit'alarda yetiştirilayotgan madaniy ösimliklarning köpçiligi turli geografik ölkalardan tarqalgan, «köçirib keltirilgan» ösimliklar hisoblanadi. 16—17-a.larda Amerikadan Yevropaga makka-jöxori, kartoşka, kungaboqar, pomidor, tamaki va b. tarqalgan bölsa, 17-a.dan boşlab Şim. Amerikada Yevropadan keltirilgan olxöri, olma, nok, kaştan va b. östirildi, Avstraliyada makkajöxori, qovoq, zaytun, uzum, sitruslar paydo böldi. Ösimliklar tabiiy arealdan yangi hududlarga I. qilinganda turlar (navlar)ning hayotçanligi va I.ning maqsadi bölgan qimmatli xöjalik belgilarining yaxşilanişi yuz beradi: meva (uruğ) hosildorligi kötariladi, fitomassa köpayadi, muhitning turli omillariga, kasallik, zararkunandalarga çi-damliligi ortadi va b. «Öz markazlari»dan I. etilişi ösimliklar arealini ma'lum doirada kengaytirdi va bu borada ayrim ösimliklarning bir-lamçi markazlar b-n bölgan aloqasi uziladi. Mas, yer yonğoqning vatani — Şim. Argentina, biroq hozir yer yonğoq eng köp ekvatorial Afrikada yetiştiriladi. Kartoşkaning vatani — Jan. Amerika bölsa xam, u dunyoning köpgina davlatlarida asosiy oziq mahsuloti hisoblanadi.

Örta Osiyo ham köpgina madaniy ösimliklarning kelib çiqiş marka-zi hisoblanadi va bu yerda ularning xilma-xil şakllari uçraydi. Şu b-n bir qatorda, 19-a.da va undan avval Örta Osiyoga aholiga noma'lum bölgan ösimliklar keltirilgan, ular iqlimlaştirilib, asosiy ekinlarga aylangan. Örta Osiyoda, şu jumladan, Özbekistonda I. natijasida kartoşka, pomidor, şirin qalampir, baqlajon, karam, ayrim kökat va ziravorlar, yer yonğoq, hurmo, limon, unabi kabi sab-zavotlar, poliz ekinlari, meva turlari tarqaldi.

Ösimliklar I.si uçun materiallar yiğiş maqsadlarida madaniy ösimliklarning birlamçi va ikkilamçi kelib çiqişi markazlariga ilmiy eks-peditsiyalar uyuştiriladi (mas, Özbekiston FA Ösimliklar eksperimental biologiyasi in-ti ğözaning yovvoyi turlarini yiğiş böyiça akad. A. Abdullayev boşçiligida 1975 y.da Meksika, 1984 y.da Peru, 1989—90 y.larda Şri Lanka, Hindiston, Xitoy, 1997 y.da Avstraliyaga ilmiy ekspeditsiyalar yuborgan). Botanika va seleksiya muassasalarida ösimliklar I.si va söngra ularni iqlimlaştiriş işlari olib boriladi.

20-a.ning 30-y.larida Özbekistonda taşkil etilgan ilmiy taşkilotlar ilmiy reja asosida jahon madaniy va yovvoyi ösimliklarining xilma-xil turlarini yigiş, I. işlarini boşladilar. Hoz. Özbekiston ösimlikşunoslik, Özbekiston ğöza seleksiyasi va uruğçiligi, Genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi, Botanika i. t. in-tlari va Botanika boğida I.langan va mahalliy navlar asosida turli ekinlarning kolleksiyalari taşkil etilgan.

Jahon mamlakatlari örtasida ilmiy hamkorlik kengaygan şaroitlarda I.ning vazifasi ösimliklarni ilmiy asosda yangi ölkalarga jalb etiş va mavjud ekinlar nav tarkibini zamonaviy sanoat navlari b-n boyitişdan iborat (yana q. Adaptatsiya, Areal, Iqlimlaştiriş).

Ad.: Vavilov N. I., Proisxojdeniye i geografii kulturnix rasteniy, L., 1978; Belolipov I. V., Introduksiya travyanistix rasteniy prirodnoy flori Sredney Azii (ekologo-introduksionniy analiz), T., 1989.

Fayzulla Hojiyev.

Q.: Adaptatsiya, Areal, Areal

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИНТРОДУКЦИЯ (лот. introductio -жорий қилиш), ўсимликлар интродукцияси — турли ўсимликлар турлари ва навларини ўз табиий ареалидан илгари учрамаган ҳудудларга кўчириш (жалб этиш). «И.» тушунчаси 19-а.нинг 2-ярмидан буён қўлланиб келинмоқда. Ўсимликлар И.си назариясини швейцариялик ботаник А. Де-кандол (1806—93) 1855 й.да асослаб берган. Н. И. Вавилов ўзи яратган маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш марказлари назарияси асосида 1920 й.да И.нинг илмий асосларини ишлаб чикди.

Ҳозир деярли барча қитъаларда етиштирилаётган маданий ўсимликларнинг кўпчилиги турли географик ўлкалардан тарқалган, «кўчириб келтирилган» ўсимликлар ҳисобланади. 16—17-а.ларда Америкадан Европага макка-жўхори, картошка, кунгабоқар, помидор, тамаки ва б. тарқалган бўлса, 17-а.дан бошлаб Шим. Америкада Европадан келтирилган олхўри, олма, нок, каштан ва б. ўстирилди, Австралияда маккажўхори, қовоқ, зайтун, узум, цитруслар пайдо бўлди. Ўсимликлар табиий ареалдан янги ҳудудларга И. қилинганда турлар (навлар)нинг ҳаётчанлиги ва И.нинг мақсади бўлган қимматли хўжалик белгиларининг яхшиланиши юз беради: мева (уруғ) ҳосилдорлиги кўтарилади, фитомасса кўпаяди, муҳитнинг турли омилларига, касаллик, зараркунандаларга чи-дамлилиги ортади ва б. «Ўз марказлари»дан И. этилиши ўсимликлар ареалини маълум доирада кенгайтирди ва бу борада айрим ўсимликларнинг бир-ламчи марказлар б-н бўлган алоқаси узилади. Мас, ер ёнғоқнинг ватани — Шим. Аргентина, бироқ ҳозир ер ёнғоқ энг кўп экваториал Африкада етиштирилади. Картошканинг ватани — Жан. Америка бўлса хам, у дунёнинг кўпгина давлатларида асосий озиқ маҳсулоти ҳисобланади.

Ўрта Осиё ҳам кўпгина маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш марка-зи ҳисобланади ва бу ерда уларнинг хилма-хил шакллари учрайди. Шу б-н бир қаторда, 19-а.да ва ундан аввал Ўрта Осиёга аҳолига номаълум бўлган ўсимликлар келтирилган, улар иқлимлаштирилиб, асосий экинларга айланган. Ўрта Осиёда, шу жумладан, Ўзбекистонда И. натижасида картошка, помидор, ширин қалампир, бақлажон, карам, айрим кўкат ва зираворлар, ер ёнғоқ, ҳурмо, лимон, унаби каби саб-завотлар, полиз экинлари, мева турлари тарқалди.

Ўсимликлар И.си учун материаллар йиғиш мақсадларида маданий ўсимликларнинг бирламчи ва иккиламчи келиб чиқиши марказларига илмий экс-педициялар уюштирилади (мас, Ўзбекистон ФА Ўсимликлар экспериментал биологияси ин-ти ғўзанинг ёввойи турларини йиғиш бўйича акад. А. Абдуллаев бошчилигида 1975 й.да Мексика, 1984 й.да Перу, 1989—90 й.ларда Шри Ланка, Ҳиндистон, Хитой, 1997 й.да Австралияга илмий экспедициялар юборган). Ботаника ва селекция муассасаларида ўсимликлар И.си ва сўнгра уларни иқлимлаштириш ишлари олиб борилади.

20-а.нинг 30-й.ларида Ўзбекистонда ташкил этилган илмий ташкилотлар илмий режа асосида жаҳон маданий ва ёввойи ўсимликларининг хилма-хил турларини йигиш, И. ишларини бошладилар. Ҳоз. Ўзбекистон ўсимликшунослик, Ўзбекистон ғўза селекцияси ва уруғчилиги, Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси, Ботаника и. т. ин-тлари ва Ботаника боғида И.ланган ва маҳаллий навлар асосида турли экинларнинг коллекциялари ташкил этилган.

Жаҳон мамлакатлари ўртасида илмий ҳамкорлик кенгайган шароитларда И.нинг вазифаси ўсимликларни илмий асосда янги ўлкаларга жалб этиш ва мавжуд экинлар нав таркибини замонавий саноат навлари б-н бойитишдан иборат (яна қ. Адаптация, Ареал, Иқлимлаштириш).

Ад.: Вавилов Н. И., Происхождение и географии культурных растений, Л., 1978; Белолипов И. В., Интродукция травянистых растений природной флоры Средней Азии (эколого-интродукционный анализ), Т., 1989.

Файзулла Ҳожиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.