Introduksiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Introduksiya (lotinça «introductio» — kiritiş, joriy qiliş) — ösimlik yoki hayvon turlarini, ösimliklarning navlarini ular tabiiy yaşaydigan hudud — arealdan taşqariga, ilgari uçramagan joylarga köçiriş. ÖzME bu atamani asosan ösimliklarga nisbatan ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, biologiyada introduksiya inson tomonidan ataylab yoki tasodifan amalga oşirilgan köçiriş jarayonini bildiradi; köçirilgan turning yangi şaroitga moslaşişi esa iqlimlaştiriş (akklimatizatsiya) deb ataladi. Introduksiya Botanika va seleksiya bilan çambarças boğliq.1
Ilmiy asoslari
13ÖzME'ga köra, «introduksiya» tuşunçasi XIX asrning ikkinçi yarmidan boşlab qöllanadi. Ösimliklar introduksiyasi nazariyasini 1855-yilda şveysariyalik botanik Alfons Dekandol asoslab bergan. Rus olimi Nikolay Vavilov madaniy ösimliklar qayerda paydo bölgani haqidagi öz ta'limotiga tayanib, 1920-yilda introduksiyaning ilmiy asoslarini işlab çiqqan.
Tarixdan misollar
13Bugun turli qit'alarda ekilayotgan madaniy ösimliklarning köpçiligi boşqa hududlardan keltirilgan. ÖzME'ga köra, XVI–XVII asrlarda Amerikadan Yevropaga makkajöxori, kartoşka, kungaboqar, pomidor va tamaki kelgan, XVII asrdan esa Şimoliy Amerikada Yevropadan olib borilgan olxöri, olma, nok va kaştan östirila boşlagan; Avstraliyada makkajöxori, qovoq, zaytun, uzum va sitrus mevalar paydo bölgan. Ba'zan köçirilgan ösimlik yangi joyda vatanidagidan ham keng tarqaladi. ÖzME'ga köra, yeryonğoqning vatani Janubiy Amerika bölsa-da, hozir u eng köp Afrikada yetiştiriladi, kartoşka esa dunyoning köp mamlakatlarida asosiy oziq-ovqat mahsulotiga aylangan.
ÖzME'ga köra, töğri introduksiya qilingan ösimliklarda köpinça hosildorlik oşadi, ösimlik massasi köpayadi, kasallik va zararkunandalarga çidamlilik kuçayadi.
Örta Osiyo va Özbekistonda
13Örta Osiyo köplab madaniy ösimliklarning vatani hisoblanadi. Ayni paytda bu yerga ilgari noma'lum bölgan ösimliklar ham olib kelinib, iqlimlaştirilgan. ÖzME'ga köra, introduksiya tufayli Özbekistonda kartoşka, pomidor, şirin qalampir, baqlajon, karam, yeryonğoq, xurmo, limon, çilonjiyda va boşqa ekinlar keng tarqalgan.
XX asrning 30-yillaridan respublikada jahon florasidan madaniy va yovvoyi ösimlik namunalarini töplaş boşlangan. Ösimlikşunoslik, ğöza seleksiyasi va uruğçiligi, genetika ilmiy muassasalari hamda Botanika boğida introduksiya qilingan va mahalliy navlarning kolleksiyalari yaratilgan. ÖzME'ga köra, akademik A. Abdullayev boşçiligidagi ekspeditsiyalar ğözaning yovvoyi turlarini töplaş uçun 1975-yilda Meksikaga, 1984-yilda Peruga, keyinroq Şri-Lanka, Hindiston, Xitoy va Avstraliyaga borgan.
Xavfli tomonlari
13Rusça Vikipediyaga köra, yangi hududga köçirilgan turlar ba'zan mahalliy ekotizimni keskin özgartirib, mahalliy ösimlik va hayvonlarning kamayişi yoki yöqolib ketişiga sabab böladi. Bunday turlar invaziv turlar deyiladi, ularning zararli tarqalişi esa ba'zan «biologik ifloslaniş» deb ataladi. Şu sababli zamonaviy introduksiya işlari Ekologiya talablarini hisobga olgan holda, ilmiy asosda olib boriladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Introduksiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2529 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIntroduksiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2529
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2529
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Интродукция (биология)ru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 4-jild, 226–227-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 226–227-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.