Islom

Islom (arab. — böysuniş, itoat etiş, özini Alloh irodasiga topşiriş) — jahonda keng tarqalgan uç dindan (buddizm va xristianlik b-n bir qatorda) biri. I. diniga e'tiqod qiluvçilar arabça «muslim» («sadoqatli»; köpligi «muslimun») deb ataladi. «Muslim», «muslimun» sözining boşqa xalqlar orasida özgaça talaffuz etiş (mas, forslarda — musalmon, özbeklarda — musulmon, qirğiz va qozoqlarda — musurmon, Ukraina va Rossiyada — basurman) natijasida bu dinga e'tiqod qiluvçilar turli nom b-n ataladi. Lekin bularning içida hozir musulmon iborasi keng tarqalgan.

Jahonda qariyb 1,2 mlrd. kişi I.ga e'tiqod qiladi. Musulmonlarning 2/3 qismidan köproği Osiyoda yaşaydi va bu qit'a aholisining 20% idan ortiqroğini taşkil etadi. Qariyb 30% musulmonlar Afrikaga töğri keladi (qit'a aholisining deyarli yarmi). Dunyoda musulmon jamoalari mavjud bölgan 120 dan ortiq mamlakatdan 40 dan ziyodida musulmonlar aholining köpçiligini taşkil qiladi — Şim. Afrika, Ğarbiy Osiyoning barça mamlakatlarida (Kipr, Livan, Isroil mustasno), Senegal, Gambiya, Niger, Somali, Afğoniston, Pokiston, Bangladeş, Indoneziya va b. ba'zi mamlakatlarda aholining 80% dan ortiği musulmonlardir; bir qança mamlakatlarda musulmonlar aholining yarmidan 80% igaça taşkil qiladi (Gvineya, Mali, Livan, Çad, Sudan). Malayziya va Nigeriyada kariyb yarmi, ba'zi bir mamlakatlar (Gvineya-Bisau, Kamerun, Burkinafaso, Syerra-Leone va b.) da musulmonlar ozçilikni taşkil qilsa ham, ta'sir doirasi kuçli. Musulmonlarning soni jihatdan eng yirik davlatlar — Indoneziya, Hindiston, Pokiston va Bangladeş; musulmonlarning ançasi Markaziy Osiyo mamlakatlari, Xitoy, Tailand, Efiopiya, Tanzaniya, Kiprda, Yevropaning ayrim mamlakatlari (Yugoslaviya, Albaniya, Buyuk Britaniya, GFR, Fransiya va b.), Şim. va Jan. Amerika qit'asi mamlakatlari (AQŞ, Kanada, Argentina, Braziliya, Gayana, Surinam, Trinidad va Tobago)da, Avstraliyada, Fiji orollarida yaşaydi.

I. 7-a.da Hijoz (Ğarbiy Arabiston) da paydo böldi. Uning asosçisi Muhammad (as)dir. I. dinining paydo bölişi xususida I. manbalariga asoslangan diniy an'anada u ilohiy hodisa, insonlarni töğri yölga soliş uçun Alloh tomonidan yuborilgan oxirgi ta'limot deb uqtiriladi. I. talqinida dastlab yahudiy va xristianlar ham aynan musulmonlar e'tiqod qilgan xudoga işonganlar. Şu xudo, ya'ni Alloh odamlarga payğambar-elçilar yuborgan. Ammo insonlar payğambarlar ta'limotini buzganlar. Şuning uçun Alloh insonlarga oxirgi rasul etib Muhammad (sav)ni tanladi, unga özining kalomi — Qur'onnn nozil qildi. Muhammad (sav) oldin öz hamşaharlarini, söng barça arablarni köplab qabila xudolariga siğinişdan voz keçiş va yagona xudo — Allohga e'tiqod qiliş, solih hayot keçiriş, u dunyoda jannatga tuşiş uçun bu dunyoda ezgu işlar qilişga da'vat etdi. Qur'onga köra, arablar va yahudiylarning umumiy bobokaloni Ibrohim Allohga birinçi bölib imon keltirgan. Demak, I. batamom yangi e'tiqod emas, balki Ibrohimning qayta tiklangan dinidir.

I. dini tarixini örganişda öşa davrdagi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy omillarni hisobga oliş kerak. I. dini vujudga kelgan davrda Arabiston ya. o.da Makka va Yasrib (Madina) kabi şahar-davlat (polis)lar boşqalarga nisbatan muayyan ustunlikka ega edilar. Bu şaharlar xalqaro savdoning eng yirik markazlaridan bölib, iqtisodiy hayot jöşqin tus olgandi. Şahar-davlatning kelajak taraqqiyoti uçun polis tuzumi torlik qila boşlagan. Hijoz (Makka, Yasrib, Xaybar, Dumat al-Jandal, Tayma va b.) va umuman Arabistonni xalqaro savdoni barqaror qiladigan, fuqarolar xavfsizligini ta'minlaşga qodir harbiy kuçga ega bölgan yagona saltanatga aylantiriş davr talabi bölib qolgan edi. Saltanat tuziş b-n bir katorda Arabiston ya. o.dagi qabilalarning etnik

va madaniy jihatdan birlaşuvi, yagona arab tili, oğzaki va yozma adabiyot, umumiy fikrlaşning şakllanişi va nihoyat, arablarning diniy tafakkurida özgariş jarayonlari keçayotgan edi. Bunday harakatni boşqargan kişilar öz faoliyatlarini ilohiy ilhom b-n asoslay olgan holdagina muvaffaqiyatga erişa olardi. Şunday qilib, Muhammadning diniy va siyosiy faoliyati yuqoridagi jarayonlarning xususiy körinişi bölgan. Muhammad (sav) har tomonlama barkamol inson bölgani uçun, uning şaxsiy fazilatlari tufayli yahudiy-xristian mazhablariga yaqin ğoya b-n yaşovçi maxalliy hijozliklar harakati öziga xos xususiyatlar kasb etdi, diniy va siyosiy kuçga ega böldi; bu kuç I.ning vujudga kelişini eng muhim tarixiy voqealardan biriga aylantirdi.

Muhammad 610 y., 40 yoşida özining diniy faoliyatini boşladi va vahiy (ilohiy körsatma) olayotganini e'lon qildi. Ammo, bir neça nufuzli yaqin qarindoşlarini hisobga olmaganda, Makkaning köpçilik aholisi, ayniqsa, qurayş qabilasining zodagonlari uning tarğibotlariga oçiqdan-oçiq qarşi çiqdilar. Muhammad özga yerlarda tarafdorlar izlaşga majbur böldi. Dastlab bir guruh musulmonlar Habaşistonga köçdi, söng Makka zodagonlari b-n ma'lum davrdan buyon raqobatlaşib kelayotgan Yasribdagi banu Avs va banu Xazraj qabilalarining vakillari 622 y. musulmon jamoasini öziga qabul qiliş, Muhammadni umumiy rahnamo sifatida tan olişga rozi bölişdi. Yasrib şahridagi mavjud etnik vaziyat ham şuni taqozo etgandi. Hijra nomini olgan bu voqea I. tarixida buriliş yasadi. Köçib ötgan kişilar muxojirlar (köçib kelganlar), Madinada I.ni qabul qilganlar ansorlar (tarafdorlar) deb ataldilar. Madina va Makka örtasida boşlangan kuraş 8 y. davom etdi (q. Badr jangi, Uxud jangi, Xandaq jangi va b.). 628 y. Makka zodagonlari Muhammad b-n kelişişga majbur böldilar (q. Hudaybiya sulhi). 630 y. musulmonlar köşini heç qanday qarşiliksiz Makkaga kirib bordi. Makka aholisi yoppasiga I. dinini qabul qildi va Muhammad (sav)ni Allohning elçisi (rasuli) deb e'tirof etdi. Ana şundan boşlab Makka I. dini markaziga, Ka'ba musulmonlarning muqaddas ziyoratgohiga aylangan. Muhammad (sav) vafot etgan 632 y.da Arabiston ya. o. töla birlaştirilgan, uning aksariyat aholisi I. dinini qabul qilgan edi. Arabistonning siyosiy, iqtisodiy, etnik va madaniy jihatlardan birlaşişida I. dini muhim omil bölib xizmat qildi va kelajakda vujudga kelgan musulmon olamining mafkurasiga aylandi.

Muhammad (sav) vafotidan söng Abu Bakr, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib payğambarning örinbosari (xalifa) sifatida hukmronlik qildilar. Ular va ulardan keyingi xalifalar 7—8-a.larda Iroq, Falastin, Suriya, Eron, Movarounnahr, Misr, Şim. Afrika, Pireney ya. o., Şim. Hindistonni egalladilar. Bir asrdan kamroq vaqt davomida Şim. Xitoydan Ispaniyagaça, Kavkaz ortidan Hind okeanigaça bölgan katta hududni zabt etdilar va I. dinini yoydilar (q. Arab xalifaligi).

I.ning muqaddas kitobi Qur'ondir. Musulmonçilikda bu kitobning butun mazmuni Allohning vahiy qilingan sözi deb tuşuniladi. I.ning aqidalari, e'tiqod talablari, huquqiy va axloqiy meyorlari, çeklaş va taqiklari Qur'on b-n birga uning tafsirlarida, hadis töplamlari va şariat qöllanmalarida, şuningdek, 8—12-a.larda vujudga kelgan ilohiyot adabiyotlarida öz ifodasini topgan.

I.ning asosiy aqidasi — «Allohdan boşqa iloh yöq va Muhammad uning rasuli». I. ilohiyotining ilk şakli — kalom bölib, 8-a.da arab xalifaligida vujudga kelgan. Mutakallimlar I. dini aqidalarini işlab çiqqanlar.

I. dini 5 «asos» yoki «ustun» (arkon ad-din al-islomiy)ga ega: 1) kalima keltiriş; 2) namoz öqiş; 3) röza tutiş; 4) zakot beriş; 5) imkoniyat topilsa haj qiliş. Şulardan birinçisi imon va qolganlari ibodat deb e'tirof etilgan. Imon 7 aqidani — Allohga, uning fariştalariga, muqad-das kitoblariga, payğambarlariga, oxirat kuniga, taqdir (yaxşilik va yomonlik Allohning irodasi b-n bölişi)ga va ölgandan keyin tirilişga işonişni öz içiga oladi. I.da xatna, röza hayiti, qurbonlik va qurbon hayiti, aqiqa, mavlid, xudoyi, aşuro kabi öziga xos diniy marosimçilik tarkib topgan. Bundan taşqari, mahalliy xalqlarda I.gaça mavjud bölgan urf-odatlar, jumladan, fol oçiriş, dam soldiriş, aziz-avliyolarga, muqaddas joylarga siğiniş ham I. marosimçiligiga moslaşib ketgan.

I.da ilk davrdan paydo bölgan eng birinçi yirik muammo — oliy hokimiyatni egallaşga payğambardan keyin kim haqliroq, degan masala böldi. Ali tarafdorlari «şia» nomini olib, I.da birinçi bölinişni boşlab berdilar. Uçinçi xalifa Usmon aynan şu bölinişning qurboni sifatida jon taslim qildi. Ikki taraf — sunniylik va şialik örtasidagi kuraş asnosida xorijiylar deb atalgan uçinçi yönaliş ham paydo böldi. Ammo I. tarixi uzra sunniylik asosiy yönaliş bölib keldi. Örta asrlarda hukmronlik qilgan abbosiylar, saljuqiylar, ayyubiylar, mamluklar, usmonli turklar, temuriylar sulolalari sunniylikda edilar. Hoz. kunda ham sunniylar musulmonlarning mutlaq köpçiligi (93%)ni taşkil etadi. Birdan-bir davlat — Eronda şialik rasmiy diniy yönaliş sifatida qabul qilingan. Iroq, Livan, Şim. Yaman, Ozar-bayjon va Afğonistonda şialarning yirik jamoalari mavjud. Ummon va Şim. Afrikada xorijiylarning ba'-zi toifalari saklanib qolgan. Musulmon huquqşunosligi — fiqhda 4 sunniy (hanafiylik, şofi'iylik, molikiylik, hanbaliylik) va 1 şia (jafariylik) mazhablari şakllangan. Mazhablar diniy firqalardan farq qiladi. Firqalar, asosan, geografik va iqlimiy omillar hamda I.ni qabul qilgan xalqlarning oldingi madaniyati, an'analari va diniy tasavvurlari ta'sirida vujudga kelgan. Ularning aksariyati şia yönalişiga mansub bölib, eng yiriklari — imomiylar, ismoiliylar va zaydiylardir. I.da ilk davrlardan şariat (barça töla rioya kdpişi kerak bölgan qonunçilik) b-n tariqat (faqat ayrimlar Alloh. xayrixoxligiga muyassar bölişi mumkinligi) yonma-yon rivojlanib kelgan. Tariqat asosçilari — murşidlarning «valine'mati» asrlar oşa hoz. avlodgaça yetib keladi, degan tuşunça bor. 8—9-a.larda I.da diniyfalsafiy oqim — tasavvuf paydo böldi. Şarqda eng maşhur bölgan tasavvuf tariqatlari — naqşbandiylik, qodiriylar, şoziliylarpmr.

I. dinining muhim xususiyatlaridan biri — uni qabul qilgan xalqlar vakillari uçun I. aqidalarini işlab çiqişda iştirok etiş imkoniyatini berganidadir. U öziga xos 3 taraqqiyot bosqiçi yoki davrni ötadi. Birinçisini, şartli ravişda, Qur'on davri deb ataş mumkin. Qur'oni karimda öz aksini topgan Arabiston aholisining diniy ongi darajasini ifoda etuvçi diniy-siyosiy va ijtimoiy qaraşlar, huquqiy va axloqiy mezonlar butun musulmon olami uçun xrzirgaça şak-şubhasiz umumiy qadriyat hisoblanadi. Deyarli 4 a. davom etgan ikkinçi davr I.da umumislomiy ahkomlar hukmronligi ostida turli fikrlar yöl qöyilgani b-n ajralib turadi. I.dagi yönalişlar, mazhablar va firqalar ana şu davrda paydo böldi. Musulmonlarning diniy birligi hal qilib bölmaydigan muammo bölib qoldi . 10—11-a.larda an'anaga sodiq sunniylar b-n imomiy şialar, mu'taziliylar hamda aş'ariylar örtasida munosabatlar, ayniqsa, keskinlaşib ketdi. Xalifa Qodir (991 — 1031) an'anaviy I.ni qonun asosida barça uçun majburiy bölgan davlat dini deb qaror toptirişga urinib kördi. Şu maqsadda an'anaga sodiq ilohiyotçilar imzolagan «Dinning qodiriy ramzi» e'lon qilindi. Unda «haq din» deb e'lon qilingan an'anaviy diniy ta'limotning asosiy qoidalari mufassal bayon qilib berildi, undan çetga çiqiş jazolaşga loyiq e'tiqodsizlik deb qaraldi. Biroq bu tadbir ham I.da diniy birlik örnatilişiga olib kelmadi. Ğoyaviy kuraş keyingi asrlarda ham davom etdi. Bu kuraşda sunniylar ilohiyotçisi Ibn Taymiya ayniqsa ajralib turdi. U ilk islomni tiklaşga, «haq din» asosida diniy birlikni örnatişga astoydil harakat qildi. I.dagi uçinçi taraqqiyot bosqiçi musulmon dunyosi «çekka» ölkalarining ahamiyati va örni ortganligi b-n boğliqdir. Batamom özga madaniy an'analarga ega bölgan xalqlar musulmon dunyosining ma'naviy hayotiga qöşilgaç, I.ga öz diniy-axloqiy tasavvurlari, huquqiy meyorlari va odatlarini olib kirdilar. Movarounnahr, Eron, Şim. Afrika, Hindiston, Indoneziya kabi yirik tarixiymadaniy mintaqalarda I. öziga xos xususiyatlar kasb etadi.

I.ning rivojlanişiga Movarounnahrda yetişib çiqqan allomalar kat-ta hissa qöşdi. Imom Buxoriy kitob holiga keltirgan hadislar töplami — «Al-Jomi' as-Sahih» I. dinida Qur'-oni karimdan keyingi ikkinçi man-ba hisoblanadi. Buxoriy va uning safdoşlari I. ilohiyotining barça yönalişlari böyiça muhim tadqiqotlar qildilar. Jumladan, I. nazariyotçiligida yuqori baholanadigan «Ilal aşşariat va Xatm ul-Asliyot» risolasini ta'lif etgan Hakim Termiziy, I. huquqşunosligini örganişning asosiy qöllanmasi hisoblangan «Hidoya»ning muallifi Burhoniddin Marğinoniy, I. aqidasi asoslarini muayyan tartibga solgan, kalom ilmida maktab yaratgan Imom Moturidiy (q. Moturidiylik), buyuk faqih Abu Lays Samarqandiy, musulmon dunyosining eng e'zozli muxaddislaridan Iso Termiziy, qomusiy ilmlar sohibi, xususan, tafsir, hadis, şariat qonunşunosligida salmoqli asarlar bitgan Zamaxşariy, tasavvufda öziga xos iz qoldirgan Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqşband, Mahdumi A'zam, Najmiddin Kubro, Söfi Olloyor, Xöja Ahror, Abduxoliq Ğijduvoniy va b.ni misol qilib keltiriş mumkin. Ular musulmon e'tiqodini xalq dunyoqaraşi b-n uyğunlaştirganliklari tufayli Örta Osiyoda madaniy hayotning adabiyot, me'morlik, musiqa kabi sohalarida taraqqiyot yuzaga keldi.

I. dini musulmon mamlakatlari san'atida öz izini qoldirdi. Me'morlik sohasida bu jarayon yangi imorat turlari (masjid, minora, xonaqoh, Madrasa va b.)ning paydo bölişiga hamda keng tarqalişiga sabab böldi. I. dini paydo bölgan davrda avj olgan butpa-rastlik, suratparastlikni oldini oliş maqsadida Muhammad (as) suratkaşlikni qattiq taqiqlab qöygan edi. Şy asosda I.ning yirik mutafakkir huquqşunoslari ham tasviriy san'atning bu turini taqiqlangan işlar qatoriga qöşganlar. Bundan ular amaliy san'at turlari, naqş, bezak, insondan boşqa hayvon va ösimliklar suratini istisno qilişgan. I.da inson suratini çiziş yoki uning haykalini yasaşning taqiqlanişiga asosiy sabab — payğambar va aziz-avliyolarning rasmlarini çizib yoki haykallarini yasab, ularga siğinib ketiş xavfining mavjudligi bölgan. 15-a.ga kelib Alişer Navoiy kabi taraqqiyparvar olim va mutafakkirlar musulmonlar qalbida Allohga bölgan imon va e'tiqod mustahkamlanib, suratparastlikka mutlaqo moyillik qolmaganini e'tiborga olib, endilikda inson suratini çizişga ruxsat berişlikni lozim deb topganlar. Natijada Behzod, Maxmud Muzahhibga öxşaş miniatyura san'atini rivojlantirgan yetuk musavvirlar yetişib çiqqan, Hirot miniatyura maktabi, Buxoro miniatyura maktabi kabilar rivojlangan. 20—21-a. larga kelib, I. dunyosi ulamolarining bu san'atga munosabatlariga yana bir karra aniklik kiritildi: ilohiylaştiriş va odamlarning siğinişi maqsadida inson rasmini çiziş mumkin emasligi e'tirof etildi. Ammo, fotosuratlar, şuningdek, yoş bolalar uçun yasalgan odam şaklidagi qöğirçoklar taqiq doira-siga kirmaydi. Ulamolarning bergan fatvolariga köra, musulmonlarga fahş va uyat narsalarni ifoda etuvçi rasmlar, but, sanam va ikona tasviridan boşqa tasviriy san'at turlari taqiqlanmaydi. I.ning musiqaga munosabati haqida Diniy musiqa maqolasiga q.

Musulmon Şarqi 8— 11-a.larda taraqqiyotda Ğarbdan oldinda edi: ğarb olimlari musulmon faylasuflari va tabiblaridan saboqolişgan; ğarb savdogari I. dunyosidagi savdoning kölamiga havas b-n qaragan; şarq tovarlari ğarbda zebi-ziynat mollari hisoblangan. Şarq şaharlarining boyligi va haşamati ğarb uçun afsonadek tu-yulgan. Bularning barçasida asosiy mafkura vazifasini bajargan I.ning ijobiy xizmati buyuk, albatta. Ammo 12—13-a.lardan keyin musulmon dunyosi dastlab turğunlik, söng tanazzulga yuz tuta boşladi. Ba'zilar konservativ (qotib qolgan) din sifatida I. taraqqiyotga tösiq böldi, deya unga katta ayb qöymoqçi böladilar. Aslida sönggi örta asrlarda yuz bergan musulmon dunyosining tuşkunligi juda mu-rakkab ijtimoiy-iqtisodiy omillar b-n boğliq bölib, öşa davrdagi I.ning özi ana şu tuşkunlikning muayyan şaklidagi ifodasi edi.

19-a. boşidan 20-a.ning 2-yarmigaça ötgan bir yarim asrlik davr I.ning rivojlanişida muhim buriliş bosqiçi böldi. Şarq mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilişidagi özgarişlar yangi sinf — milliy burjuaziyaning vujudga kelişi, milliy ozodlik qarakatining avj olişi — bularning hammasi I.ning jamiyatdagi mavqeiga bölgan qaraşlarda ham, ijtimoiy hayotdagi yangiliklarni I. nuqtai nazaridan baholaşda ham özgarişlar yasadi. I. diniyfalsafiy va huquqiy meyorlarining yangi tarixiy şaroitga moslaşiş jarayoni 19-a. örtalaridan boşlanib, hoz.gaça davom etmoqda. Bu jarayonni köpgina tadqiqotçilar «I. islohotçiligi» deb ataydilar, u xristian reformatsiyasidan tubdan farq qiladi. Bu tafovut, birinçidan, şundan iboratki, mazkur jarayonlar turli davrlarda, turliça muayyan tarixiy şaroitlarda röy berdi. Ikkinçidan, «I. islohotçiligi» dunyoviy hayotning turli jihatlarini diniy nuqtai nazardan qayta baholaşda namoyon böldi va sof ilohiyotga doir masalalarga u qadar daxli bölmadi. Uçinçidan, I.da xristianlarnikiga öxşaş çerkov b-n ruhoniylarni boğlab turuvçi tizim bölmaganidan I.dagi islohotlar xususiyatiga jiddiy ta'sir qildi.

Örta asrlarda tarkib topgan musulmon sudlov tizimida katta özgarişlar yuz berdi. Musulmon xuquqi tizimining özi ham muayyan darajada özgardi: şariat sudlari huquqi asta-sekin çeklana bordi; 19-a. örtalariga kelib, usmoniylar imperiyasi hududida şariat sudlari va dunyoviy sudlarning vakolati butunlay çegaralab qöyildi. Bir qança mamlakatlarda şariatda közda tutilmaydigan jinoyat kodekslari va b. huquqiy hujjatlar joriy qilindi. Misrda Muhammad Alining islohotlari va usmoniylar imperiyasidagi tanzimat siyosati (islohotlar) tufayli I.ning ijtimoiy hayotdagi mavqeida muayyan özgarişlar röy berdi.

Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlaniş talablari musulmon iloqiyotçilari va huquqşunoslarini I.ning bir qança an'anaviy qoidalarini yangiça tal-qin etişga majbur eta boşladi. Birok,, bu jarayon oson keçmadi va uzoqqa çözilib ketdi. Bu, jumladan, musulmon mamlakatlarida bank tizimini yaratiş joizmi (yoki gunoqmi) degan masala yuzasidan boşlangan munozarada öz aksini topdi. 1899 y. mufti Muhammad Abdu bank omonatlari va ulardan foiz oliş sudxörlikka kirmaydi, binobarin, u man qilingan ribo hisoblanmaydi, degan fatvo çikardi. Bu fatvo mavjud moliya tizimini milliy sarmoyadorlar manfaatiga moslaştirdi. Musulmon mamlakatlarida tadbirkorlikning avj olişi şariat qoidalarini xam, musulmonçilikdagi boşqa an'anaviy tamoyillarni xam yangiça talqin qilişga olib keldi. Ijtimoiy ong sohasida röy bergan özgariş juda muhim rol öynadi. Bu, avvalo, milliy özini anglaş jarayoniga taalluklidir. Şu jarayon davomida I.ning barça musulmonlarning birligi töğrisidagi an'anaviy qoidasi yangiça ma'no kasb etdi. Jamoliddin al-Afğoniy musulmonlarning birdamligi ğoyasini kötarib çiqdi. M. Abdu, J. Afğoniy, Raşid Rizo va b.ning ğoyalari milliy ozodlik harakatlariga tur-tki bulib köpçilik musulmon davlatlarining siyosiy mustaqilligiga erişuvida ijobiy rol öynadi. Ayni vaqtda I. birdamligi ğoyasiga asoslangan xalqaro I. harakati şakllana boşladi: 1926 y. birinçi xalqaro musulmon taşkiloti — Islom olami kong-ressi (Mu'tamar al-alam al-islomi) taşkil qilindi. Şuningdek, I.ning göyo Muhammad (sav) zamonidagi «asl» tamoyillariga qaytişga da'vat etişga turli fundamentalistik oqimlar (q. Vahobbiylik) va ularning tarkibida öz ğoyalari uçun kuraşda terror usuliga tayanuvçi guruxdar, ekstremistik tödalar paydo böldi. 20-a.ning 2-yarmida jamiyatda ijtimoiy adolat örnatiş masalasida ham I. omilidan foydalanişga qaratilgan urinişlar sodir böldi (Eron islom inqilobi, Liviya Jamohiriyasi va b.).

Bir qator mamlakatlar (MAP, Kuvayt, Saudiya Arabistoni, Eron, Pokiston, Afğoniston va ş. k.)da I. davlat dini (yoki rasmiy din) sifatida tan olingan. Ayrim mamlakatlarda «I.» sözi davlatning rasmiy nomi tarkibiga kiritilgan: Eron Islom respublikasi, Pokiston Islom respublikasi, Afgoniston Islom respublikasi, Mavritaniya Islom respublikasi va b. Osiyo, Afrika qit'asidagi ba'zi mamlakatlarda I.ning tarkalişiga musulmon partiyalari ta'sir qilmoqda, ular köpinça siyosatda muhim rol öynamoqda. Erondagi Islom respublikasi partiyasi, Indoneziyadagi Birlik va taraqqiyot partiyasi, Malayziyadagi Panmalayziya islom partiyasi, Xindiston va Pokiston Jamoati islom partiyasi bunga misol böla oladi. Bir qança mamlakatlarda diniy-siyosiy taşkilotlar (şu jumladan, qonundan taşqaridagi taşkilotlar — «Musulmon birodarlar», Islom ozodligi partiyasi) tarqalgan, köpgina diniy bilim yurtlari (qorilik maktablari, Madrasa, musulmon un-tlari), islom jamiyatlari, missionerlik taşkilotlari, tijorat korxonalari (islom banklari, suğurta kompaniyalari) işlab turibdi.

Musulmon sud işlarini olib boriş tizimi saqlanib qolmoqda. 19-a.ning 70—80-y.laridagi şariatning ilgari amaliyotda bekor qilingan ba'zi bir kridalarini tiklaşga urinib kurildi (mas, Pokistonda; Sudanda prezident J. Nimeyri davrida, arab monarxiyalarida jinoiy işlar uçun tan jazolari beriş).

Ötgan asr 70-y.larining oxiri — 80-y.larining boşida xalqaro işlarda hukumat darajasida yoki nohukumat darajasida iş olib boruvçi xalqaro musulmon taşkilotlari muayyan mav-qega ega bula boşladi. Bunday taşkilotlardan eng nufuzlisi Islom konferensiyasi taşkiloti (Munazzamat al-mu'tamar al-islomi) bölib, u 1969 y. tuzilgan, unga 55 mamlakat (Özbekiston Respublikasi 1996 y.dan) a'zo. Xalqaro nohukumat musulmon taşkilotlari orasida Islom olami uyuşmasi, Islom olami kongressi, Islom olami taşkiloti, Yevropa islom kengaşi, AQŞ Oliy islom kengaşi va b.ni körsatiş mumkin. Ular, asosan, I.ni tarğib qiliş va yoyiş, diniy arboblarning xalqaro uçraşuvini taşkil qiliş, turli mamlakatlardagi I. jamoalariga yordam beriş b-n şuğullanadi.

I. Turkiston mustamlakaçilik davrini boşdan keçirgan paytda, ayniqsa, şörolar davrida turli ta'qib va har tomonlama çeklaşlarga duç keldi, ulamolarning taqdiri ayançli böldi. I.ga oid bebaho kitoblar yöqotildi, muborak yodgorlik va qadamjolar oyoqosti qilindi, din peşvolari eng xavfli yov, muxolif sifatida mahv etildi. Özbekiston mustaqillikka erişganidan keyin, I. dini hayotda munosib örnini egallay boşladi. Musulmonlarning diniy ibodat va marosimlarni ado etişlari uçun şaroit yaratib berildi. Qur'oni karim 2 marta özbek tilida çop etildi (1992, 2001 y.lar), hadis töplamlarining tarjimasi, I. ulamolarining yuzlarça kitoblari yana xalqqa yetkazildi. I. tarixi manbalari va marosimlarini har tomonlama, ilmiy, xolisona örganişga kirişildi, mutaxassis kadrlar tayyorlaş yölga qöyildi. Şu maqsadda Toşkent davlat şarqşunoslik intida islomşunoslik kafedrasi oçildi (1992), deyarli barça viloyatlarda diniy öquv yurtlari faoliyat körsata boşladi, Toşkent Islom universiteti taşkil qilindi (1999), uning tarki-bida Islomşunoslik i. t. markazi işlab turibdi.

I. tarixi, manbalari, aqidalari, marosimlari, Qur'oni karim, Muhammad (sav) hayoti va faoliyati, payğambar hadislarini örganiş, tadqiq qiliş I.şunoslik fanining asosiy vazifasi hisoblanadi. Bu sohadagi tad-qiqotlar I. tarqalgan mamlakatlarda, xususan, Movarounnahrda I. va uning yozma manbalari paydo bölgandan buyon olib boriladi. Musulmon dini tarixi va Qur'onni örganiş Amerikada (G. Grunebaum, X. Gibb, M. Vott va b.), Yevropada (I. Goldsiyer, L. Kaetani, A. Masse, R. Şarl), jumladan, Rossiyada (A. E. Şmidt, V. V. Bartold, I. A. Kraçkovskiy va b.) 19-a. örtalaridan keng tus oldi. Şörolar davridagi tadqiqotlarda I.ga, asosan, yagona marksistik mafkura nuqtai nazaridan kelib çiqib yondoşildi. I.ning insoniyat tamadduni tarixidagi ahamiyatini ommaga tuşuntirişda, Turon zaminida yetişib çiqib islomiy ilmlar xazinasini boyitgan uluğ allomalarning merosini xalqqa yetkazişda Eşon Boboxon Abdumajidxon öğli, mufti Ziyovuddinxon ibn Eşon Boboxon, Alixontöra Soğuniy, marhum şayxlar Ismoil Maxdum (1893 — 1976), Abduğani Abdullo (1928—1999) va Yusufxon Şo-kirov (1926—2000)larning xizmati kattadir. 20-a. oxirlaridan boşlab mamlakatimizda I. böyiça obyektiv tadqiqotlar olib boriş imkoniyati tuğildi. Özbekistonlik olimlar I. manbaşunosligi, Qur'on tarjimasi va tafsiri, I.dagi mazhablar, oqimlar, maşhur muhaddis va faqihlar, xalqaro I. taşkilotlari, diniy bağrikenglik, diniy ekstremizmga oid bir qança asarlar yozdilar (marhum M. A. Usmonov, şuningdek, N. Ibrohimov, H. Karomatov, A. Mansurov, A. Hasanov, 3. Husniddinov, 3. Islomov, U. Uvatov, B. Eşonjonov, B. Abduhalimov, A. Juzjoniy, A. Möminov, A. Azimov, R. Obidov va b.).

Özbekiston musulmonlari idorasida «Movarounnahr» naşriyoti faoliyat körsatadi, «Islom nuri» gaz., «Hidoyat» jur. naşr etiladi.

Ad.: Karimov I., Olloh qalbimizda, yuragimizda, T., 1999; Karimov I., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barkamollik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Qur'oni karim, T., 2001; Hadis (Al-Jomi' as-sahih), 1—4-j.lar (2naşri), T., 1997; Hidoya (1-j.), T., 2000; Soğuniy A., Tarixi Muhammadiy (1-2-kitob), T., 1997; Hasanov A., Qadimgi Arabiston va ilk islom (1-kitob: Johiliya asri), T., 2001; Komilov N., Tasavvuf, T., 1999; Husniddinov 3., Islom: yönalişlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.