Jigar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130–131-b. — ziyouz.com
Jigar — hazm bezi. Odam va hayvonlarda ovqatning hazm bölişi va sörilişida qatnaşadi, yoğ va uglevodlarni zaxiraga yiğadi. Xordali hayvonlar va odamda J. — murakkab, xayot uçun muhim a'zo. Baliq va amfibiyalarda J. sudralib yuruvçilar, quşlar va sut emizuvçilardagiga nisbatan kattaroq; yirtqiç hayvonlarda ötxör hayvonlarnikiga nisbatan katta. J. şakli hayvonning gavda tuzilişiga boğliq.
Odamda J. — organizmdagi eng katta bez (vazni 1200—2200 g). Qorin böşliğida, diafragmaning tagida, öng qovurğalar va qisman çap qovurğalar ostida yotadi. Rangi qizğiş-qönğir, kattaroq öng bölagi b-n kiçikroq çap bölagi bor. Örta qismining pastki yuzasidagi köndalang çuqurça J. darvozasi yoki qopqasi deb ataladi. Şu joydan J.ga arteriya, darvoza venasi, nervlar kiradi va J.ning öt yöli, jigar venasi çiqadi. Bu öt yöli öt pufagidan çiqqan yölga qöşilib, ön ikki barmoq içakka quyiladigan umumiy öt yölini hosil qiladi.
J. organizmning markaziy biokimyoviy lab.si bölib, turli-tuman funksiyalarni bajaradi; J. bölmasa, odam, hayvon yaşay olmaydi. J. bir sutkada 600—700 g öt (safro) işlab çiqarib, ovqat hazm bölişida va oziq moddalarning içakdan qonga sörilişida muhim rol öynaydi; oqsillar, yoğlar va uglevodlar almaşinuvida qatnaşadi; bundan taşqari, moddalar almaşinuvida hosil böladigan yoki taşqaridan kirgan zaharli moddalarni zararsizlantirib, himoya funksiyasini bajaradi. J.ning maxsus yulduzsimon hujayralari fagotsitozga va anti-telolar hosil qilişga qodir. J. qonni yiğib tura oladi. J. embrional rivojlanişda qon elementlari va gemoglobin hosil qilişda ham iştirok etadi. Organizmdagi jami qonning 1/5 qismi J. tomirlariga siğişi mumkin. Qondagi ortiqça suv qisman J.da ajralib çiqib, öt va limfa hosil bölişiga ketadi. J. ötni uzluksiz işlab, özining öt yöli orqali çiqaradi; ön ikki barmoq içakka öt kirişi ovqatlaniş vaqtida boşlanib, me'da ovqatdan böşamagunça davom etadi. Boşqa vaqtda esa umumiy öt yölining halqasimon muskuli (sfinkteri) qisqarib, şu yölning teşigini berkitib turadi. J.da hosil böladigan öt pufagiga kirgaç, quyulib qorayadi, çunki undagi suv va qisman boşqa ba'zi moddalar öt pufagi devoridan qonga ötadi.
Hazm sistemasidan qonga ötgan hamma moddalar J.ga kelib, qisman murakkab moddalar tuzilişiga sarf böladi, qisman esa parçalanadi. Mac, qon b-n kelgan amino kislotalardan qon oqsillari (albuminlar, globulinlar va b.) hosil böladi, bir qança moddalar (fruktoza, galaktoza, laktoza, glitserin) dan J.da glyukoza sintezlanadi, bundan esa glikogen vujudga keladi. Glikogen J. hujayralarida zaxirada turadi va organizm köproq energiya sarflayotgan vaqtda glyukozaga aylanib, qonga ötadi.
J. pigmentlar almaşinuvida qatnaşadi; unda gemoglobin yemiriladi va bilirubin hosil bölib, eriydigan holga keladi. J.da yoğsimon moddalar (lipoidlar) işlanib çiqadi va qon b-n boşqa a'zo, töqimalarga borib, moddalar almaşinuvida. qatnaşadi. J.da xolesterin, protrombin va geparin ham sintezlanadi.
Qon b-n J.ga keladigan moddalardan ba'zilari organizmga zararli bölişi mumkin. Şu moddalarni zararsizlantiriş, qisman esa öt b-n çiqarib yuboriş J.ning vazifasidir. Mac, qörğoşin, mişyak va b. zaharli moddalar J.da uşlanib qoladi, söngra bezarar organik moddalar (köpinça oqsil moddalar) şaklida organizmdan çiqib ketadi. Organizmda oqsillar parçalanişidan hosil böladigan ammiak, qisman siydik kislota ham J.da moçevinaga aylanib, organizmdan siydik b-n çiqib ketadi (moçevina esa kamroq zaharli va yaxşi eriydigan moddadir).
Organizmda zararli moddalar köplab paydo bölganda (maye, hazm a'zolarining surunkali kasalligida, alkogolizmda) J. funksiyalari buziladi, bu esa oğir kasalliklarga olib keladi. J. kasalliklaridan ötkir va surunkali yalliğlaniş jarayonlari, şuningdek, parazitar kasalliklar uçraydi (q. Gepatit, Jigar sirrozi, Exinokokkoz).
Nosir Axmedov.
Q.: Exinokokkoz, Gepatit, Jigar sirrozi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИГАР — ҳазм бези. Одам ва ҳайвонларда овқатнинг ҳазм бўлиши ва сўрилишида қатнашади, ёғ ва углеводларни захирага йиғади. Хордали ҳайвонлар ва одамда Ж. — мураккаб, хaёт учун муҳим аъзо. Балиқ ва амфибияларда Ж. судралиб юрувчилар, қушлар ва сут эмизувчилардагига нисбатан каттароқ; йиртқич ҳайвонларда ўтхўр ҳайвонларникига нисбатан катта. Ж. шакли ҳайвоннинг гавда тузилишига боғлиқ.
Одамда Ж. — организмдаги энг катта без (вазни 1200—2200 г). Қорин бўшлиғида, диафрагманинг тагида, ўнг қовурғалар ва қисман чап қовурғалар остида ётади. Ранги қизғиш-қўнғир, каттароқ ўнг бўлаги б-н кичикроқ чап бўлаги бор. Ўрта қисмининг пастки юзасидаги кўндаланг чуқурча Ж. дарвозаси ёки қопқаси деб аталади. Шу жойдан Ж.га артерия, дарвоза венаси, нервлар киради ва Ж.нинг ўт йўли, жигар венаси чиқади. Бу ўт йўли ўт пуфагидан чиққан йўлга қўшилиб, ўн икки бармоқ ичакка қуйиладиган умумий ўт йўлини ҳосил қилади.
Ж. организмнинг марказий биокимёвий лаб.си бўлиб, турли-туман функцияларни бажаради; Ж. бўлмаса, одам, ҳайвон яшай олмайди. Ж. бир суткада 600—700 г ўт (сафро) ишлаб чиқариб, овқат ҳазм бўлишида ва озиқ моддаларнинг ичакдан қонга сўрилишида муҳим роль ўйнайди; оқсиллар, ёғлар ва углеводлар алмашинувида қатнашади; бундан ташқари, моддалар алмашинувида ҳосил бўладиган ёки ташқаридан кирган заҳарли моддаларни зарарсизлантириб, ҳимоя функциясини бажаради. Ж.нинг махсус юлдузсимон ҳужайралари фагоцитозга ва анти-телолар ҳосил қилишга қодир. Ж. қонни йиғиб тура олади. Ж. эмбрионал ривожланишда қон элементлари ва гемоглобин ҳосил қилишда ҳам иштирок этади. Организмдаги жами қоннинг 1/5 қисми Ж. томирларига сиғиши мумкин. Қондаги ортиқча сув қисман Ж.да ажралиб чиқиб, ўт ва лимфа ҳосил бўлишига кетади. Ж. ўтни узлуксиз ишлаб, ўзининг ўт йўли орқали чиқаради; ўн икки бармоқ ичакка ўт кириши овқатланиш вақтида бошланиб, меъда овқатдан бўшамагунча давом этади. Бошқа вақтда эса умумий ўт йўлининг ҳалқасимон мускули (сфинктери) қисқариб, шу йўлнинг тешигини беркитиб туради. Ж.да ҳосил бўладиган ўт пуфагига киргач, қуюлиб қораяди, чунки ундаги сув ва қисман бошқа баъзи моддалар ўт пуфаги деворидан қонга ўтади.
Ҳазм системасидан қонга ўтган ҳамма моддалар Ж.га келиб, қисман мураккаб моддалар тузилишига сарф бўлади, қисман эса парчаланади. Mac, қон б-н келган амино кислоталардан қон оқсиллари (альбуминлар, глобулинлар ва б.) ҳосил бўлади, бир қанча моддалар (фруктоза, галактоза, лактоза, глицерин) дан Ж.да глюкоза синтезланади, бундан эса гликоген вужудга келади. Гликоген Ж. ҳужайраларида захирада туради ва организм кўпроқ энергия сарфлаётган вақтда глюкозага айланиб, қонга ўтади.
Ж. пигментлар алмашинувида қатнашади; унда гемоглобин емирилади ва билирубин ҳосил бўлиб, эрийдиган ҳолга келади. Ж.да ёғсимон моддалар (липоидлар) ишланиб чиқади ва қон б-н бошқа аъзо, тўқималарга бориб, моддалар алмашинувида. қатнашади. Ж.да холестерин, протромбин ва гепарин ҳам синтезланади.
Қон б-н Ж.га келадиган моддалардан баъзилари организмга зарарли бўлиши мумкин. Шу моддаларни зарарсизлантириш, қисман эса ўт б-н чиқариб юбориш Ж.нинг вазифасидир. Mac, қўрғошин, мишьяк ва б. заҳарли моддалар Ж.да ушланиб қолади, сўнгра безарар органик моддалар (кўпинча оқсил моддалар) шаклида организмдан чиқиб кетади. Организмда оқсиллар парчаланишидан ҳосил бўладиган аммиак, қисман сийдик кислота ҳам Ж.да мочевинага айланиб, организмдан сийдик б-н чиқиб кетади (мочевина эса камроқ заҳарли ва яхши эрийдиган моддадир).
Организмда зарарли моддалар кўплаб пайдо бўлганда (мае, ҳазм аъзоларининг сурункали касаллигида, алкоголизмда) Ж. функциялари бузилади, бу эса оғир касалликларга олиб келади. Ж. касалликларидан ўткир ва сурункали яллиғланиш жараёнлари, шунингдек, паразитар касалликлар учрайди (қ. Гепатит, Жигар циррози, Эхинококкоз).
Носир Ахмедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.