Kimyoviy himoya usuli

Kimyoviy himoya usuli (ösimliklar himoyasida) — ösimlik zararkunandalari, kasalliklari va begona ötlarga qarşi kuraşda kimyoviy moddalardan foydalaniş. Jahon q.x.da 1945 y.dan keyin bir qator samarali preparatlar yaratilişi b-n keng qöllanila boşladi. K.h.u.da faqatgina xöjalik hamda sanitariya-gigiyena jihatdan aprobatsiyadan ötgan va Davlat komissiyasi ruxsat etgan pestitsidlar qöllaniladi. Bu tadbirlarga rioya qiliş q.x. mahsulotlarida pestitsidlarning butunlay qolmasligini yoki ular miqdorining yöl qöyilgan darajadan ortib ketmasligini ta'minlaydi. Özbekistonda dehqonçilikning har bir tarmoği uçun kimyoviy vositalarni qöllaş tadbirlari, ya'ni har bir preparatning sarf meyori, işlov berişni boşlaş hamda tugatiş muddatlari va takrorlaş soni belgilangan. K.h.u.da köriladigan tadbirlar 2 xil böladi: oldini oliş va zararkunandalarni yöq qiliş. Oldini oliş tadbirlari zararkunanda organizmlar ösimliklarni şikastlamasdan oldin ötkaziladi (uruğlikni dorilaş, kimyoviy preparatlarni ekiş b-n birga yerga soliş va b.); bu maqsadda foydalaniladigan pestitsid öz ta'sir kuçini qöllanilgandan keyin ma'lum muddat saqlab turişi kerak. 3ararkunandalarni yöq qilişga qaratilgan tadbirlar ösimlikni şikastlay boşlagan zararkunandalarga qarşi amalga oşiriladi. Buning uçun işlov berişni butun ekin maydonlari yoki daraxtzorlarda optimal muddatlarda ötkaziş zarur. K.h.u.dan töğri foydalaniş uçun zararkunandalar sonini muttasil xisobga oliş amalga oşiriladi, şuningdek, zararkunanda va kasalliklarning rivojlanişi hamda köpayişi prognozi tuziladi, ularning zarar keltiriş imkoniyati darajasi aniqlanadi, himoya tadbirlarining samaradorligi baholanadi. Zararkunandalar keng tarqalgan joylarda K.h.u. tadbirlari ulardan boşqa samarali himoya çoralari bölmagandagina ötkaziladi.

Pestitsidlardan uzoq vaqt va ilmiy asoslanmai turib foydalaniş salbiy oqibatlarga olib kelişi — biotsenoz muvozanati buzilişi, atrof-muhit ifloslanişi, zararkunandalarda bir yoki bir guruh kimyoviy moddalarga nisbatan çidamlilik vujudga kelişi va natijada qarşi kuraş samaradorligi keskin kamayişi mumkin (Özbekiston paxtaçiligi tarixida butifosda foydalaniş bönga misol böladi). Dehqonçilikda foydali organizmlarga zarar keltirmay, fakat ba'zi zararkunanda haşarotlargagina tanlab ta'sir qiluvçi kimyoviy vositalar, ayniqsa, qadrlanadi. K.h.u.da faqatgina zararkunandalarni zaharlaydigan moddalardan emas, balki haşarotlar xatti-harakatiga ta'sir körsatuvçi preparatlar — attraktantlar, feromonlar, repellentlar, gormonal preparatlar va b. kimyoviy birikmalardan ham foydalaniladi. Kimyoviy moddalarning atrof-muhit uçun xavfeizligini ularni qöllaş usuli va muddatlarini töğri tanlaş b-n ta'minlaş mumkin. K.h.u. ni agrotexnik, biologik va b. usullar b-n birga kompleks olib boriş foydali haşarotlarni mumkin qadar saklab qoliş hamda kimyoviy vositalar sarfini kamaytiriş imkonini beradi. Bunday tadbirlar tizimi har bir ekin uçun ular ekiladigan zona şaroitlarini hisobga olgan holda işlab çiqilgan (q. Gerbitsidlar, Integral himoya usuli, Pestitsidlar).

Sulton Alimuhamedov.