Kristallokimyo
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 717–718-b. — ziyouz.com
Kristallokimyo KRISTALLOKIMYO, kristallar k i m yo s i — kristallarning strukturasi va xususiyatlari ayvan şu kristallarning kimyoviy tarkibiga boğliqligini örganadigan fan. K. kristallografiya b-n uzviy boğlangan. Kristallar strukturasini muntazam tadqiq qiliş 1912 y.da kristall panjarasida rentgen nurlari difraksiyasi hodisasi kaşf qilingandan keyin boşlandi. Modda strukturasini aniqlaşning asosi — bu Ye. S. Fyodorov tomonidan işlab çiqilgan simmetriyaning fazoviy guruhi nazariyasidir.
Kristallar strukturasining difraksion (rentgenostruktura, elektronografiya, neytronografiya, messbaer va b.) metodlari yordamida strukturaning geometrik tavsifini bilişga imkon beruvçi tajribaviy aniqlaş ma'lumotlariga asoslanadi. K. böyiça ma'lumotlar Yer pöstining aşyoviy tarkibini örganiş b-n boğliq bölgan (mineralogiya, petrografiya, foydali qazilmalar töğrisidagi ta'limot, geokimyo) barça geol. fanlarining asosini taşqil etadi. K. minglab kimyoviy moddalarning kristallik strukturasi haqidagi ma'lumotlarni qamrab olgan. Odatda, har bir kristalli modda öziga xos strukturaga ega. Birok, turli moddalar (mas, NaCl va KC1, Vg2 va C1,)ning strukturalari ayvan öxşaş. Bunday moddalar köpinça aralaş kristallarni hosil qiladi (q. Izomorfizm). Ayni vaqtda bitta kimyoviy moddaning özi turli şaroitlarda har xil tuzilişga ega bölişi mumkin (q. Polimorfizm).
K.da kristalli strukturalarni gomodesmik (koordivatsion) vageterodesmik strukturalarga böladilar. Birinçisida barça atomlar fazoviy karkas hosil qilib bir xil kimyoviy boğlar orqali birlaşgan. Biroq kristalli moddalar köp holdarda geterodesmik strukturaga ega. Uning öziga xos tomoni — strukturali fragmentlari bölib, ularning içida atomlar özaro mustahkam boğlangan. Bu fragmentlar atom, zanjir, katlam, karkaslarning oxirgi guruhlaridan iborat bölişi mumkin. Şunga muvofiq ravişda orolli, zanjirli, katlamli va karkasli strukturalar farq qilinadi. Deyarli barça organik birikmalar va galogenlar kabi boşka noorganik moddalar ham orolli strukturaga ega. Molekulalar «orollar» vazifasini bajaradi, şu bois bunday kristallarni molekulyar kristallar deb ataladi. Atomlarning özaro (gomodesmik strukturalar misolida) yoki struktura fragmentlari orasidagi (geterodesmik strukturalarda) boğlaniş xarakteri böyiça kovalentli, ionli, metalli va molekulyar kristallar farq qilinadi. Sönggi guruh eng köp tarqalgan. Bunday guruhlarga böliş bir qadar şartlidir, çunki kristallar asta-sekin bir guruhdan boşqa guruxga ötib turadi. Biroq turli guruhga mansub tipik vakillari xususiyatlari b-n özaro jiddiy farq qiladi.
K. minerallar va ularning kristallik tuzilişining fizik, kimyoviy va genetik tavsifi örtasidagi miqdoriy aloqalarni örganiş b-n minerallar tasnifi uçun nazariy asos yaratadi. Har xil genezisli minerallar kristallari (nuqsonli, izomorf tarkibli, stexometrik va h.k.)ning strukturaviy tavsifi variatsiyalari tipomorf belgilar sifatida foydalaniladi. K.da yangi yönaliş — turli geologik formatsiyaga oid toğ jinslaridagi minerallar evolyutsiyasini K. nuqtai nazaridan örganuvçi geokristallokimyo vujudga keldi. K.ning oldindan belgilangan xususiyatlarga ega bölgan moddalarni sintez qiliş muammolarini hal qilişda roli katta böldi. Bu hoz. zamon texnikasida qöllaniladigan yangi materiallar yaratişda juda ahamiyatli.
Ad.: Bokiy G. B., Kristalloximiya, 3 izd., M, 1971; Povarennix A. S, Kristalloximiçeskaya klassifikatsiya mineralnix vidov, Kiyev, 1966.
Q.: Izomorfizm, Izomorfizm, Polimorfizm, Polimorfizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРИСТАЛЛОКИМЁ, кристаллар к и м ё с и — кристалларнинг структураси ва хусусиятлари айван шу кристалларнинг кимёвий таркибига боғлиқлигини ўрганадиган фан. К. кристаллография б-н узвий боғланган. Кристаллар структурасини мунтазам тадқиқ қилиш 1912 й.да кристалл панжарасида рентген нурлари дифракцияси ҳодисаси кашф қилингандан кейин бошланди. Модда структурасини аниқлашнинг асоси — бу Е. С. Фёдоров томонидан ишлаб чиқилган симметриянинг фазовий гуруҳи назариясидир.
Кристаллар структурасининг дифракцион (рентгеноструктура, электронография, нейтронография, мессбаэр ва б.) методлари ёрдамида структуранинг геометрик тавсифини билишга имкон берувчи тажрибавий аниқлаш маълумотларига асосланади. К. бўйича маълумотлар Ер пўстининг ашёвий таркибини ўрганиш б-н боғлиқ бўлган (минералогия, петрография, фойдали қазилмалар тўғрисидаги таълимот, геокимё) барча геол. фанларининг асосини ташқил этади. К. минглаб кимёвий моддаларнинг кристаллик структураси ҳақидаги маълумотларни қамраб олган. Одатда, ҳар бир кристалли модда ўзига хос структурага эга. Бирок, турли моддалар (мас, NaCl ва КС1, Вг2 ва С1,)нинг структуралари айван ўхшаш. Бундай моддалар кўпинча аралаш кристалларни ҳосил қилади (қ. Изоморфизм). Айни вақтда битта кимёвий модданинг ўзи турли шароитларда ҳар хил тузилишга эга бўлиши мумкин (қ. Полиморфизм).
К.да кристалли структураларни гомодесмик (коордивацион) вагетеродесмик структураларга бўладилар. Биринчисида барча атомлар фазовий каркас ҳосил қилиб бир хил кимёвий боғлар орқали бирлашган. Бироқ кристалли моддалар кўп ҳолдарда гетеродесмик структурага эга. Унинг ўзига хос томони — структурали фрагментлари бўлиб, уларнинг ичида атомлар ўзаро мустаҳкам боғланган. Бу фрагментлар атом, занжир, катлам, каркасларнинг охирги гуруҳларидан иборат бўлиши мумкин. Шунга мувофиқ равишда оролли, занжирли, катламли ва каркасли структуралар фарқ қилинади. Деярли барча органик бирикмалар ва галогенлар каби бошка ноорганик моддалар ҳам оролли структурага эга. Молекулалар «ороллар» вазифасини бажаради, шу боис бундай кристалларни молекуляр кристаллар деб аталади. Атомларнинг ўзаро (гомодесмик структуралар мисолида) ёки структура фрагментлари орасидаги (гетеродесмик структураларда) боғланиш характери бўйича ковалентли, ионли, металли ва молекуляр кристаллар фарқ қилинади. Сўнгги гуруҳ энг кўп тарқалган. Бундай гуруҳларга бўлиш бир қадар шартлидир, чунки кристаллар аста-секин бир гуруҳдан бошқа гурухга ўтиб туради. Бироқ турли гуруҳга мансуб типик вакиллари хусусиятлари б-н ўзаро жиддий фарқ қилади.
К. минераллар ва уларнинг кристаллик тузилишининг физик, кимёвий ва генетик тавсифи ўртасидаги миқдорий алоқаларни ўрганиш б-н минераллар таснифи учун назарий асос яратади. Ҳар хил генезисли минераллар кристаллари (нуқсонли, изоморф таркибли, стехометрик ва ҳ.к.)нинг структуравий тавсифи вариациялари типоморф белгилар сифатида фойдаланилади. К.да янги йўналиш — турли геологик формацияга оид тоғ жинсларидаги минераллар эволюциясини К. нуқтаи назаридан ўрганувчи геокристаллокимё вужудга келди. К.нинг олдиндан белгиланган хусусиятларга эга бўлган моддаларни синтез қилиш муаммоларини ҳал қилишда роли катта бўлди. Бу ҳоз. замон техникасида қўлланиладиган янги материаллар яратишда жуда аҳамиятли.
Ад.: Бокий Г. Б., Кристаллохимия, 3 изд., М, 1971; Поваренних А. С, Кристаллохимическая классификация минеральных видов, Киев, 1966.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.