Metagalaktika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 437–438-b. — ziyouz.com
Metagalaktika (meta... vo galaktika) — yulduz sistema (galaktika) lari majmui. Koinotning zamonaviy teleskoplar b-n kuzatsa böladigan (bular mlrd.ga yaqin) galaktikalarning hammasi M.ning bir qismi. Galaktikamiz yoki somon yöli sistemasi M.dagi yulduz sistemalaridan biridir. Teleskoplar quvvati oşgan sari uzok, masofadagi obyektlar tadqiq qilina boşlandi. M. heç qanday obyekt bölmay, koinotning şartli ravişda olinayotgan qismi xolos. Galaktikalar asosan turli fizik boğlangan tödalarni va guruxlarni taşkil qiladi. Guruhlar ikki yoki undan ortiq yulduz sistemasidan; önlab, yuzlab va, hatto, minglab galaktikalarni öz içiga olgan tödalardan, ön minglarça galaktikadan tuzilgan tumanliklardan iborat böladi. Mas, bizning Galaktika va unga yaqin joylaşgan boşqa (taxm. 150 ta) galaktikalar mahalliy galaktikalar guruhi deb ataladigan tödaga kiradi. Bu tödalarning tödalari ham mavjud bölib, ularning massalari kamida bir neça ming trillion Quyoş massasiga teng. Uşbu ötatödalar M.ning e ng yirik fizik obyektlari hisoblanadi. Ular şakli deyarli disksimon bölgani sababli adabiyotda «Zeldoviç quymoklari» deb ham ataladi.
Ötatödalar gigant böşlikdarni çegaralab turadi. Natijada M.ning eng katta masştabdagi tuzilişi «arining uyasi»ni eslatadi. Ötatödadan iborat «devorlar» orasidagi örtaça masofa kamida bir neça ön million parsekka teng böladi. Galaktikalararo fazoda yakkalangan yulduzlar, kosmik elektromagnit nurlar, kosmik çang (galaktika tödalari orasidagi fazoda) mavjud. M.ning bizga ma'lum bölgan çegarasi (qismi) dagi örtaça modda ziçligi 10-3'+10-30 g/sm3.
M. ölçamini «qizilga siljiş» z qiymati orqali ifodalaş qulay. Zamonaviy teleskoplar va ularga örnatilgan öta sezgir kameralar yordamida taxminan z = 5 qiymatida ayrim kvazarlarni (tuğilişi endi boşlangan galaktika yadrosini) kuzatiş mumkin. Bu «nuqtalarda» Koinotning kengay-işi tezligi deyarli 280 ming km/sek ga teng bölib, ular M.ning şartli çegarasida kuzatiladi. Koinotning z>5 bölgan fazosi tarkibi va tuzilişi
böyiça nazariyotçi astrofizik va kosmologlar yangi modellar ustida iş olib bormoqdalar (yana q. Koinot, Kosmogoniya, Kosmologiya).
Salohiddin Nuritdinov.
Q.: Koinot, Kosmogoniya, Kosmologiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАГАЛАКТИКА (мета... во галактика) — юлдуз система (галактика) лари мажмуи. Коинотнинг замонавий телескоплар б-н кузатса бўладиган (булар млрд.га яқин) галактикаларнинг ҳаммаси М.нинг бир қисми. Галактикамиз ёки сомон йўли системаси М.даги юлдуз системаларидан биридир. Телескоплар қуввати ошган сари узок, масофадаги объектлар тадқиқ қилина бошланди. М. ҳеч қандай объект бўлмай, коинотнинг шартли равишда олинаётган қисми холос. Галактикалар асосан турли физик боғланган тўдаларни ва гурухларни ташкил қилади. Гуруҳлар икки ёки ундан ортиқ юлдуз системасидан; ўнлаб, юзлаб ва, ҳатто, минглаб галактикаларни ўз ичига олган тўдалардан, ўн мингларча галактикадан тузилган туманликлардан иборат бўлади. Мас, бизнинг Галактика ва унга яқин жойлашган бошқа (тахм. 150 та) галактикалар маҳаллий галактикалар гуруҳи деб аталадиган тўдага киради. Бу тўдаларнинг тўдалари ҳам мавжуд бўлиб, уларнинг массалари камида бир неча минг триллион Қуёш массасига тенг. Ушбу ўтатўдалар М.нинг э нг йирик физик объектлари ҳисобланади. Улар шакли деярли дисксимон бўлгани сабабли адабиётда «Зельдович қуймоклари» деб ҳам аталади.
Ўтатўдалар гигант бўшликдарни чегаралаб туради. Натижада М.нинг энг катта масштабдаги тузилиши «арининг уяси»ни эслатади. Ўтатўдадан иборат «деворлар» орасидаги ўртача масофа камида бир неча ўн миллион парсекка тенг бўлади. Галактикалараро фазода яккаланган юлдузлар, космик электромагнит нурлар, космик чанг (галактика тўдалари орасидаги фазода) мавжуд. М.нинг бизга маълум бўлган чегараси (қисми) даги ўртача модда зичлиги 10-3’+10-30 г/см3.
М. ўлчамини «қизилга силжиш» z қиймати орқали ифодалаш қулай. Замонавий телескоплар ва уларга ўрнатилган ўта сезгир камералар ёрдамида тахминан z = 5 қийматида айрим квазарларни (туғилиши энди бошланган галактика ядросини) кузатиш мумкин. Бу «нуқталарда» Коинотнинг кенгай-иши тезлиги деярли 280 минг км/сек га тенг бўлиб, улар М.нинг шартли чегарасида кузатилади. Коинотнинг z>5 бўлган фазоси таркиби ва тузилиши
бўйича назариётчи астрофизик ва космологлар янги моделлар устида иш олиб бормоқдалар (яна қ. Коинот, Космогония, Космология).
Салоҳиддин Нуритдинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.