Metallar texnologiyasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 441–442-b. — ziyouz.com
Metallar texnologiyasi - metallarni oliş, ulardan turli detal va buyumlar tayyorlaş usullarini örganadigan fan; bunday usullar majmui. M.t. tarixi juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Toş qurollar yasaşdan metall qurollarhyasaşga ötilişi insoniyat tarixida muxim ahamiyat kasb etdi. Arxeologik kuzaçişlar şundan dalolat beradiki, odamh|yetall qurol yasaşda dastlab misdan fDdalangan (çökiç, xanjar, ixçam bolta, k^yza va
19274-28 y.larda V. Pauli va A. Zommerfelid metallarning paramagnit kirituvçanlik «anomaliyasi» va issiqlik sigimini elektron nazariya asosida/ guşuntirdi, 1930 y.da esa L. Landau metallardagi diamagnetizm öq-yoy uçlari neolit davrida, ya'tg»hodisasini asoslab berdi.
mil. av. 4—3 ming yillikda yasalgan). Ibtidoiy odam dastlab tabiiy misni eritiş, quyiş va uni bolğalab har xil şakl beriş, misni sovuqlayin işlaş usullarini bilgan. Inson asta-sekin tarkibida boşka metallar bölgan rudalarni kulolçilik öçoqlarida eritib, metallar olişning yangi-yangi usullarini bilib oldi. 6-a. ga kelib metall eritiş öçoği (gorn), 16-a.da domna peçi, 19-a.da marten' peçi, 20-a.da elektr metall eritiş peçlari paydo böldi, metallga işlov beriş usullari ham asta-sekin takomillaşib bordi (bosqonlar, pres-slar, metall kesiş va qirqiş sta-noklari paydo böldi). Özbekiston hududida mil. av. 3 ming yillik oxirlaridan sof misni eritib, quyib, bolgalab, asosan, bezak buyumlar yasaşgan, asta-sekin qalay, kumuş, oltin va b. rudali metallarni eritiş, quyiş va qizdirib işlaş usullari örganib olingan; ayniqsa, zargarlik, qurol-aslaha yasaş rivojlangan. Hozir ham temirçilik ustaxonalarida puflama metall eritiş öçoqlari (gornlar) va qölda bolğalaş usullari saqlanib qolgan (q. Metallurgiya, Metallşunoslik).
M.t.ning asosiy bölimlari: quymaçilik, metallarni bosim b-n işlaş, payvandlaş, kesib işlaş as os lari va metallmaye m ater iall ar d an maşinasozlik dv i gatell arini işlab çiqariş asoslari (q. Metallarni işlaş, Metallşunoslik). M. t. fizika, kimyo va b. fanlarga asoslanadi.
Q.: Metallarni işlaş, Metallurgiya, Metallşunoslik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАЛЛАР ТЕХНОЛОГИЯСИ - металларни олиш, улардан турли деталь ва буюмлар тайёрлаш усулларини ўрганадиган фан; бундай усуллар мажмуи. М.т. тарихи жуда қадим замонларга бориб тақалади. Тош қуроллар ясашдан металл қуролларҳясашга ўтилиши инсоният тарихида мухим аҳамият касб этди. Археологик кузачишлар шундан далолат берадики, одамҳ|еталл қурол ясашда дастлаб мисдан фЬДдаланган (чўкич, ханжар, ихчам болта, к^йза ва
19274-28 й.ларда В. Паули ва А. Зоммерфелыд металларнинг парамагнит киритувчанлик «аномалияси» ва иссиқлик сигимини электрон назария асосида/ гушунтирди, 1930 й.да эса Л. Ландау металлардаги диамагнетизм ўқ-ёй учлари неолит даврида, яътг»ҳодисасини асослаб берди.
мил. ав. 4—3 минг йилликда ясалган). Ибтидоий одам дастлаб табиий мисни эритиш, қуйиш ва уни болғалаб ҳар хил шакл бериш, мисни совуқлайин ишлаш усулларини билган. Инсон аста-секин таркибида бошка металлар бўлган рудаларни кулолчилик ўчоқларида эритиб, металлар олишнинг янги-янги усулларини билиб олди. 6-а. га келиб металл эритиш ўчоғи (горн), 16-а.да домна печи, 19-а.да мартенъ печи, 20-а.да электр металл эритиш печлари пайдо бўлди, металлга ишлов бериш усуллари ҳам аста-секин такомиллашиб борди (босқонлар, прес-слар, металл кесиш ва қирқиш ста-ноклари пайдо бўлди). Ўзбекистон ҳудудида мил. ав. 3 минг йиллик охирларидан соф мисни эритиб, қуйиб, болгалаб, асосан, безак буюмлар ясашган, аста-секин қалай, кумуш, олтин ва б. рудали металларни эритиш, қуйиш ва қиздириб ишлаш усуллари ўрганиб олинган; айниқса, заргарлик, қурол-аслаҳа ясаш ривожланган. Ҳозир ҳам темирчилик устахоналарида пуфлама металл эритиш ўчоқлари (горнлар) ва қўлда болғалаш усуллари сақланиб қолган (қ. Металлургия, Металлшунослик).
М.т.нинг асосий бўлимлари: қуймачилик, металларни босим б-н ишлаш, пайвандлаш, кесиб ишлаш ас ос лари ва металлмае м атер иалл ар д ан машинасозлик дв и гателл арини ишлаб чиқариш асослари (қ. Металларни ишлаш, Металлшунослик). М. т. физика, кимё ва б. фанларга асосланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.